بنەمای پەرەگراف متمانەیە

وەزیری دارایی: پڕۆژە یاسای چاكسازی پەسەند بكرێت دەستكاری پاشەكەوتی مووچە دەكرێت

وەزیری دارایی: پڕۆژە یاسای چاكسازی پەسەند بكرێت دەستكاری پاشەكەوتی مووچە دەكرێت
ڕێباز حەملان، وەزیری دارایی‌و ئابوری هەرێم.

 

پەرەگراف

 

وەزیری دارایی داوادەكات پڕۆژە یاسای چاكسازی لە پەرلەمان پەسەند بكرێ‌و كاری پێبكرێت كە كاریگەریی دەبێت لەسەر زیادكردنی داهاتی حكومەت، ئەوكات دەستكاری سیستمی پاشەكەوتی مووچە دەكرێت لە بەرژەوەندی مووچەخۆران.

 

ڕێباز حەملان، وەزیری دارایی‌و ئابوری هەرێم ئەوەشدەخاتەڕوو، داهاتی نەوت مانگانە گۆڕانكاری بەسەردا دێت‌و هەرێمی كوردستان ڕۆژانە 300 بۆ 320 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەكات‌و لە پارەی فرۆشی نەوت مانگانە 378 ملیار دینار دەچێتە وەزارتی دارایی، دەشڵێت، داهاتی نەوت لە سەدا 65ی بۆ مووچەی فەرمانبەران تەرخان دەكرێت‌و لە سەدا 35ی بۆ پێشینەكانی شایستە داراییەكانی كۆمپانیاكانی نەوت، پێشینەی قەرزی تاریفەی خەرجی‌و گواستنەوە‌و هەناردەكردنی نەوت لە توركیاو پێشینەی گەڕانەوەی پارەی كاشی قەرزی توركیایە.

 

وەزیری دارایی هەرێم دەربارەی پڕۆسەی شەفافیەت، باسلەوەدەكات وەك چۆن كۆمپانیای دیلۆیت وردبینی بۆ فرۆش‌و داهاتی نەوت دەكات، كۆمپانیایەكیش بەناوی ئینڤێنتس پێداچوونەوە بە خەرجی‌و داهاتە نانەوتییەكانی حكومەتدا دەكات، وردبینی لەوەش دەكات كە چۆن داهات زیاتر بكرێت بە مەرجێك كە كاریگەری بەسەر خەڵكی هەژارو چینی خوارەوە نەبێت.

 

ئەو وتانەی ڕێباز حەملان لە دیمانەیەكدا هاتووە لەگەڵ ماڵپەڕی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ڕایگەیاندووە، ئەگەر پڕۆژە یاسای چاكسازی، كە ئێستا لە پەرلەمانی كوردستانە، وەك خۆی جێبەجێ بكرێت، دەبێتە هۆی گەڕانەوەی خەرجییەكی زۆری بەفیرۆچوو و دەستكاریكردن لە سیستمی پاشەكەوتی مووچە كە لە ‌بەرژەوەندی مووچەخۆران دەبێت.

 

پڕۆژەكە بەهۆی ماددەی سێیەم كە ‌تایبەتە بە مووچە‌و خانەنیشنی پلە باڵاكان‌و مشتومڕو كاردانەوەی فراوانی لێكەوتەوە، گەڕێندراوەتەوە بۆ پەرلەمان‌و تائێستا وادەی گفتوگۆ لەسەر كردن‌و پەسەند كردنی دیارینەكراوە.

 

وەزیری دارایی‌و ئابووری دەڵێت"ئێمە لە حكومەتی هەرێم ئەم پڕۆژەیەمان‌ بە پێی یاسای ژمارە 9 ساڵی 2014 بۆ پەرلەمان نارد بە جۆرێك كە ئەو كەسانەی خزمەتی وەزیفیان لە پانزە ساڵ كەمتر بێت و تەمەنیان لە پەنجا ساڵ كەمتر بێت خانەنیشن نەكرێن. ئەو ماددەیە دادپەروەرییەكی زۆر باشی تێدابوو. ئێستاش داوا دەكەین ئەو پڕۆژە یاسایە پەسند و كاری پێ بكرێت و ئەو كەسانەی زیاد لە مووچەیەكیان هەیە كە بە پێێ یاسا رێك نەخراون، رێكخستنەوەیان بۆ بكرێت."

 

هەروەها وتی"لە ناو پڕۆژە یاسای چاكسازی باس لە مووچە، دەرماڵە، بەخشین وئمتیازاتەكانی دیكە كراوە. هەر فەرمانبەرێك ئەژمارێكی بانكی بۆ دەكرێتەوە و ئەو ئیلتزاماتە ماددیەی هەیە بۆی دەخرێتە سەر ئەژمارە بانكییەكە كە دەكرێت بۆ زۆر بواری دیكەش بە كار بهێنرێت، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان حكومەت و مووچەخۆران."

 

لەبارەی بڕیاری ڕاگرتنی پلە بەرزكردنەوەی فەرمانبەران‌و چۆنییەتی گەڕاندنەوەو قەرەبووكردنەوەی ئەو فەرمانبەرانەی كە بەر ئەو بڕیارە كەوتوون، رێباز حەملان، ئەوەی خستەڕوو، هەر كاتێك حكومەتی هەرێم بودجەی پەسندكراوی لەلایەن پەرلەمانەوە هەبوو، پلە بەرزكردنەوە ئاسایی دەبێتەوەو لەبارەی قەرەبوكردنەوەكەشی‌ ئەوكات لە چوارچێوەی یاسای كارپێكراوەكان بڕیاری لەسەردەدرێت.

 

رێكەوتن لەگەڵ حكومەتی فیدراڵی

 

دەربارەی ڕێكەوتنی ئێستای حكومەتی هەرێم و بەغدا سەبارەت بە ناردنی مانگانە بڕێك پارە بۆ هەرێم بۆ مووچەخۆران، وەزیری دارایی‌و ئابووری وتی"ئەم رێكەوتنە دەرئەنجامی دەوری گرنگی سەرۆكی حكومەتی هەرێم وسەرۆك وەزیرانی عێراق بوو ولە بەرژەوەندی حكومەتی هەرێمی كوردستان دایە."

 

وەزیری دارایی ئاماژەی بەوەشكرد بەشێكی زۆری مووچە بۆ كەرتی ئەمنی‌و سەربازی دەچێت، وتی، لە سەدا 70ی بودجەی هەرێمی كوردستان بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەر دوو كەرتی مەدەنی و سەربازییە. لێبڕینەكان(پاشەكەوت) لە هەردوو كەرت بە شێوەیەكی جیاوازن.

 

ڕێباز حەملان ئەوەشی خستەڕوو، پاش ئەوەی مووچەی كەسوكاری شەهیدان، ئەنفالكراوان‌و زیندانیانی سیاسی دەخرێتە سەر بودجەی سیادی عێراق، نزیكەی 38 ملیار دینار بۆ خەزێنەی گشتی حكومەتی هەرێم دەگەڕێتەوە.

 

داهاتی ناوخۆ و نەوت و دابەشكردنی

 

لەبارەی داهاتی ناوخۆ و نەوت، ڕێباز حەملان باسلەوەدەكات، داهاتی ناوخۆ مانگانە 110 بۆ 130 ملیار دینارە‌، كردنەوەی گەشتە نێودەوڵەتییەكانی فڕۆكەخانەكانی هەرێم‌و دەروازە سنوورییەكان، كاریگەری زۆری لەسەر بەرزبوونەوەی داهاتی ناوخۆ هەیە.

 

وتیشی، داهاتی نەوت مانگانە گۆڕانكاری بەسەردا دێت‌و هەرێمی كوردستان ڕۆژانە 300 بۆ 320 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەكات‌و مانگانە 378 ملیار دینار دەچێتە وەزارتی دارایی.

 

وەزیری دارایی سەبارەت بە چۆنییەتی دابەشكردنی داهات بۆ بوارە جیاوازەكانی مووچه، وەبەرهێنان، خەرجی دامودەزگاكانی حكومەت‌و قەرزەكانی، وتی، لە سەدا 35ی داهاتی نەوت بۆ پێشینەكانی شایستە داراییەكانی كۆمپانیاكانی نەوت، پێشینەی قەرزی تاریفەی خەرجی‌و گواستنەوە‌و هەناردەكردنی نەوت لە توركیاو پێشینەی گەڕانەوەی پارەی كاشی قەرزی توركیایەو لە سەدا 65ی بۆ مووچەی فەرمانبەران تەرخان دەكرێت.

 

لەكۆی گشتی داهاتی ناوخۆ‌و نەوت دوای دەرچوونی خەرجییەكان‌و لەگەڵ ئەو بڕە پارەیەی مانگانە لە حكومەتی فیدراڵی بۆ هەرێم‌ دێت، نزیكەی لەسەدا 83 بۆ پێدانی مووچە تەرخان دەكرێت.

 

لە سەدا پێنج بۆ خەرجی پێشینەكانی دامودەزگاكان‌و لە سەدا هەشت بۆ خەرجی كەلوپەلی خزمەتگوزاری(دەرمان و پزیشكی، كرێی كارەبا، خواردن، چاككردنەوە، شاندن، چاپكردن، خەرجی خزمەتگوزاری ئینتەرنێت و خاوێنكردنەوە) و لە سەدا چواریش بۆ بواری وەبەرهێنان تەرخان دەكرێت.

 

شەفافیەت لە داهات

 

وەزیری دارایی‌و ئابووری ئاماژەی بەوەدا كە داهاتی حكومەت لە دوو جەمسەرەوە‌ وردبینی بۆ دەكرێت، "یەكێكیان لەسەر ئاستی نەوتە كە كۆمپانیای دیلۆیت پێداچوونەوەو ورودبینی بە سەرجەم كەرتی نەوت دەكات لە هێنانەوە‌و سەرفكردنی پارەكە. بۆ داهات‌و خەرجییەكانی ساڵی 2017 زۆربەی كارەكانی تەواو بووە و وردبینی لە داهات و خەرجییەكانی ساڵی 2018 و ساڵانی رابردووش دەكات. جەمسەری دووەمیش لە وەزارەتی دارایی وئابوورییە.‌ كۆمپانیای ئینڤێنتس پێداچوونەوە بە خەرجی‌و داهاتە نانەوتییەكانی حكومەت دەكات‌. وردبینی لەوەش دەكات كە چۆن داهات زیاتر بكرێت بە مەرجێك كە كاریگەری بەسەر خەڵكی هەژارو چینی خوارەوە نەبێت‌، بەڵكو لەسەر ئاستی كۆمپانیا گەورەكانەوە دەبێت، هەروەها كۆمپانیاكە سیستمێكی داتا بەیس دروست دەكات و سەرجەم داهات‌و خەرجییەكانی تێدا روون دەكرێتەوە."

 

وتیشی، گومرگەكان "بە ئەلیكترۆنی دەكرێن و ئێستا كار لەسەر كەمكردنەوەی خەرجییەكان دەكەین‌و هەر خەرجییەك ئەگەر زۆر پێویست نەبێت نایهێڵین و بۆ نەهێشتنی هەر جۆرە فیرودانێك لە وەزارەتی دارایی هەریەك لە دەستەی دەستپاكی‌و دیوانی چاودێری دارایی لەگەڵمانن‌و تا ئێستا بە پشتیوانی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران پارەیەكی زۆریشمان گەڕاندووەتەوە."

 

باج

 

لە بارەی سەپاندنی باج بە ‌سەر داهاتی تاكە كەس‌و كۆمپانیاكان، ڕێباز حەملان ئاماژەی بەوەدا كە لە هەرێمی كوردستان باج لەسەر داهاتی تاكەكەس‌و كۆمپانیاكان بەپێی یاسای ژمارە ٢٠ی ساڵی ٢٠١١ هەمواركراوی پەرلەمانی كوردستان دیاری كراوە، بە جۆرێك هەر كارمەندێك لە كەرتی حكومی یان تایبەت كاربكات‌و مووچەكەی لە ملیۆنێك دینار زیاتر بێت پێویستە بە رێژەی لە سەدا پێنج‌ باج بدات، بەڵام تائێستا كاری پێنەكراوە و ڕێژەكەی‌ لە حكومەتی هەرێم بەراورد لەگەڵ بەغدا زۆر كەمترە، بە جۆرێك لە حكومەتی فیدراڵ ئەگەر مووچەخۆرێك مووچەكەی لە 210 هەزار دینار بەسەرەوە بێت، ئەوا لە سەدا پێنج باج دەخرێتە سەر مووچەكەی.

 

هەروەها سەبارەت بە باجی كۆمپانیاكانیش، وتی، لە سەدا 15 قازانجی كۆمپانیاكان باجی دەخرێتە سەر كە بەپێی یاسای ١١٣ ساڵی ١٩٨٢ هاوشێوەی بەغدا جێبەجێ دەكرێت.

 

بانك

 

سەبارت بە چاكسازی دارایی‌و بانكی‌و ئاستەنگ‌و دەستكەوتەكانی، وەزیری دارایی وتی، 88 بانكی گشتی لە هەرێمی كوردستان هەن و بۆ كەمكردنەوەی ژمارەكەیان، پێشخستن و ئەنجامدانی مامەڵەی ناوخۆیی‌و دەرەكی لەگەڵ بەغدا ڕێكەوتووین.

 

ڕیباز حەملان، لەبارەی لاوازی سیستمی بانكی لە هەرێمی كوردستان‌و هەوڵەكانیان بۆ گێڕانی ڕۆڵی خۆی لە مامەڵە داراییەكان‌و نەهێشتنی پارەی كاش لە بازاڕو گەڕانەوەی پارە بۆ بانك ئاماژەی بەوەدا لە وڵاتانی پێشكەوتوودا لە سەدا 80 مامەڵە بە سیستمی بانكییە، بەڵام لە عێراق‌و هەرێمی كوردستان لە سەدا 100 بە پارەی كاش مامەڵە دەكرێت‌و بەهۆیەوە بە بەردەوامی كێشەی نەبوونی نەختینەو خۆدزینەوە لە باج دروست دەبێت. لە كاتێكدا ئەگەر بە كارت بێت ئەوا حكومەت دەزانێت داهاتی فرۆشیارەكان چەندەو دەتوانێت سیستمی باج رێك بخات وكۆنتڕۆڵی باجی كۆمپانیاكان بكرێت "ئێستا هەموو هەوڵێكمان بۆ رێكخستنی ئەم بوارەیە‌ كە لە رێگەی سیستمی كارتەوە بێت."

 

بایۆمەتری

 

رێباز حەملان رۆڵی سیستمی بایۆمەتری بۆ پێدانی مووچە بە كارتی ئەلكترۆنی‌و بەڕێوەبردنی كەرتی دارایی‌و بانكی گرنگ دەنرخێنێت كە بە هۆیەوە "بەشێكی زۆری لەو كەموكوڕییە شاراوانەی هەبوون‌ ئاشكرا كراون. بۆنمونە دوو مووچەیی یا ناوی وەهمی ئاشكرا كراوە، حكومەتی هەرێم بە ‌بوونی سیستمی بایۆمەترییەوە، زانیاری وردی لەسەر مووچەخۆر و خانەنشینان هەیە، بایۆمەتری سیستمێكی پێشكەوتوەو كاری پێدەكرێت."

 

پێشینە

 

لە بارەی گەڕاندنەوەی پێشینە بۆ كاری بەرهەمهێنان، هاوسەرگیری‌و خانوبەرە، وەزیری دارایی ئاماژەی بەوەدا كە لە ساڵانی رابردوو 13 بۆ 14 ملیار دۆلار لە بەغداوە بۆ هەرێم هاتووە. كاتێك بودجە زۆر بووەو بەشی مووچەو خەرجی‌و پڕۆژەكانی‌ كردووە دراوە بەو پێشینانەش.‌ هەر كاتێك بودجەی هەرێم وەك خۆی لێهاتەوە، ئەو پێشینانەش دەدرێنەوە.

 

سندووقی خانەنشینی

 

وەزیری دارایی هەروەها وتی"سندوقی خانەنیشنی لە پڕۆژە یاسای چاكسازی بە وردی باسكراوەو پێویستە لە سەدا 100 جێبەجێ بكرێت. جیاوازی ئێمەو بەغدا لە نەبوونی ئەو سندوقەیە، لە بەغدا هەیەو لە هەرێم نییە. ئەوەش بۆتەهۆی ئەوەی كە بەغدا بە بەردەوامی دەڵێت ژمارەی مووچەخۆرانی هەرێم زیاترە، چونكە ئەگەر سندوقی خانەنیشی هەبێت، پێویست ناكات پارەی دیكە بۆ خانەنشینان تەرخان بكرێت، چونكە لە پارەی سندوقەكە دەدرێت."

 

دەروازە سنوورییەكان

 

سەبارەت بە دەروازە سنوورییەكان، وەزیری دارایی‌و ئابوری وتی"رێككەوتن كراوە كە میلاكات ‌سەر بە بەغدا بن بە هەمان كارمەندەكانی ئێستاوە. هەروەها لەسەر پێكهێنانی لێژنەیەكی باڵا بۆ یەكخستنی گومرگ لە دەروازە سنورییەكان و فڕۆكەخانەكان، پێناسە و رێنمایی گومرگی، لابردنی خاڵەكانی گومرگی نێوان هەرێم و بەغدا، هەماهەنگی و هاوكاری كردنی یەكتر رێككەوتن كراوەو دوای هەڵبژاردن دەكەونە بواری جێبەجێكردن."

 

ئه‌م بابه‌ته 241 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

وەزیری دارایی: پڕۆژە یاسای چاكسازی پەسەند بكرێت دەستكاری پاشەكەوتی مووچە دەكرێت

2018-05-28 15:11:16

 

پەرەگراف

 

وەزیری دارایی داوادەكات پڕۆژە یاسای چاكسازی لە پەرلەمان پەسەند بكرێ‌و كاری پێبكرێت كە كاریگەریی دەبێت لەسەر زیادكردنی داهاتی حكومەت، ئەوكات دەستكاری سیستمی پاشەكەوتی مووچە دەكرێت لە بەرژەوەندی مووچەخۆران.

 

ڕێباز حەملان، وەزیری دارایی‌و ئابوری هەرێم ئەوەشدەخاتەڕوو، داهاتی نەوت مانگانە گۆڕانكاری بەسەردا دێت‌و هەرێمی كوردستان ڕۆژانە 300 بۆ 320 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەكات‌و لە پارەی فرۆشی نەوت مانگانە 378 ملیار دینار دەچێتە وەزارتی دارایی، دەشڵێت، داهاتی نەوت لە سەدا 65ی بۆ مووچەی فەرمانبەران تەرخان دەكرێت‌و لە سەدا 35ی بۆ پێشینەكانی شایستە داراییەكانی كۆمپانیاكانی نەوت، پێشینەی قەرزی تاریفەی خەرجی‌و گواستنەوە‌و هەناردەكردنی نەوت لە توركیاو پێشینەی گەڕانەوەی پارەی كاشی قەرزی توركیایە.

 

وەزیری دارایی هەرێم دەربارەی پڕۆسەی شەفافیەت، باسلەوەدەكات وەك چۆن كۆمپانیای دیلۆیت وردبینی بۆ فرۆش‌و داهاتی نەوت دەكات، كۆمپانیایەكیش بەناوی ئینڤێنتس پێداچوونەوە بە خەرجی‌و داهاتە نانەوتییەكانی حكومەتدا دەكات، وردبینی لەوەش دەكات كە چۆن داهات زیاتر بكرێت بە مەرجێك كە كاریگەری بەسەر خەڵكی هەژارو چینی خوارەوە نەبێت.

 

ئەو وتانەی ڕێباز حەملان لە دیمانەیەكدا هاتووە لەگەڵ ماڵپەڕی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ڕایگەیاندووە، ئەگەر پڕۆژە یاسای چاكسازی، كە ئێستا لە پەرلەمانی كوردستانە، وەك خۆی جێبەجێ بكرێت، دەبێتە هۆی گەڕانەوەی خەرجییەكی زۆری بەفیرۆچوو و دەستكاریكردن لە سیستمی پاشەكەوتی مووچە كە لە ‌بەرژەوەندی مووچەخۆران دەبێت.

 

پڕۆژەكە بەهۆی ماددەی سێیەم كە ‌تایبەتە بە مووچە‌و خانەنیشنی پلە باڵاكان‌و مشتومڕو كاردانەوەی فراوانی لێكەوتەوە، گەڕێندراوەتەوە بۆ پەرلەمان‌و تائێستا وادەی گفتوگۆ لەسەر كردن‌و پەسەند كردنی دیارینەكراوە.

 

وەزیری دارایی‌و ئابووری دەڵێت"ئێمە لە حكومەتی هەرێم ئەم پڕۆژەیەمان‌ بە پێی یاسای ژمارە 9 ساڵی 2014 بۆ پەرلەمان نارد بە جۆرێك كە ئەو كەسانەی خزمەتی وەزیفیان لە پانزە ساڵ كەمتر بێت و تەمەنیان لە پەنجا ساڵ كەمتر بێت خانەنیشن نەكرێن. ئەو ماددەیە دادپەروەرییەكی زۆر باشی تێدابوو. ئێستاش داوا دەكەین ئەو پڕۆژە یاسایە پەسند و كاری پێ بكرێت و ئەو كەسانەی زیاد لە مووچەیەكیان هەیە كە بە پێێ یاسا رێك نەخراون، رێكخستنەوەیان بۆ بكرێت."

 

هەروەها وتی"لە ناو پڕۆژە یاسای چاكسازی باس لە مووچە، دەرماڵە، بەخشین وئمتیازاتەكانی دیكە كراوە. هەر فەرمانبەرێك ئەژمارێكی بانكی بۆ دەكرێتەوە و ئەو ئیلتزاماتە ماددیەی هەیە بۆی دەخرێتە سەر ئەژمارە بانكییەكە كە دەكرێت بۆ زۆر بواری دیكەش بە كار بهێنرێت، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان حكومەت و مووچەخۆران."

 

لەبارەی بڕیاری ڕاگرتنی پلە بەرزكردنەوەی فەرمانبەران‌و چۆنییەتی گەڕاندنەوەو قەرەبووكردنەوەی ئەو فەرمانبەرانەی كە بەر ئەو بڕیارە كەوتوون، رێباز حەملان، ئەوەی خستەڕوو، هەر كاتێك حكومەتی هەرێم بودجەی پەسندكراوی لەلایەن پەرلەمانەوە هەبوو، پلە بەرزكردنەوە ئاسایی دەبێتەوەو لەبارەی قەرەبوكردنەوەكەشی‌ ئەوكات لە چوارچێوەی یاسای كارپێكراوەكان بڕیاری لەسەردەدرێت.

 

رێكەوتن لەگەڵ حكومەتی فیدراڵی

 

دەربارەی ڕێكەوتنی ئێستای حكومەتی هەرێم و بەغدا سەبارەت بە ناردنی مانگانە بڕێك پارە بۆ هەرێم بۆ مووچەخۆران، وەزیری دارایی‌و ئابووری وتی"ئەم رێكەوتنە دەرئەنجامی دەوری گرنگی سەرۆكی حكومەتی هەرێم وسەرۆك وەزیرانی عێراق بوو ولە بەرژەوەندی حكومەتی هەرێمی كوردستان دایە."

 

وەزیری دارایی ئاماژەی بەوەشكرد بەشێكی زۆری مووچە بۆ كەرتی ئەمنی‌و سەربازی دەچێت، وتی، لە سەدا 70ی بودجەی هەرێمی كوردستان بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەر دوو كەرتی مەدەنی و سەربازییە. لێبڕینەكان(پاشەكەوت) لە هەردوو كەرت بە شێوەیەكی جیاوازن.

 

ڕێباز حەملان ئەوەشی خستەڕوو، پاش ئەوەی مووچەی كەسوكاری شەهیدان، ئەنفالكراوان‌و زیندانیانی سیاسی دەخرێتە سەر بودجەی سیادی عێراق، نزیكەی 38 ملیار دینار بۆ خەزێنەی گشتی حكومەتی هەرێم دەگەڕێتەوە.

 

داهاتی ناوخۆ و نەوت و دابەشكردنی

 

لەبارەی داهاتی ناوخۆ و نەوت، ڕێباز حەملان باسلەوەدەكات، داهاتی ناوخۆ مانگانە 110 بۆ 130 ملیار دینارە‌، كردنەوەی گەشتە نێودەوڵەتییەكانی فڕۆكەخانەكانی هەرێم‌و دەروازە سنوورییەكان، كاریگەری زۆری لەسەر بەرزبوونەوەی داهاتی ناوخۆ هەیە.

 

وتیشی، داهاتی نەوت مانگانە گۆڕانكاری بەسەردا دێت‌و هەرێمی كوردستان ڕۆژانە 300 بۆ 320 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەكات‌و مانگانە 378 ملیار دینار دەچێتە وەزارتی دارایی.

 

وەزیری دارایی سەبارەت بە چۆنییەتی دابەشكردنی داهات بۆ بوارە جیاوازەكانی مووچه، وەبەرهێنان، خەرجی دامودەزگاكانی حكومەت‌و قەرزەكانی، وتی، لە سەدا 35ی داهاتی نەوت بۆ پێشینەكانی شایستە داراییەكانی كۆمپانیاكانی نەوت، پێشینەی قەرزی تاریفەی خەرجی‌و گواستنەوە‌و هەناردەكردنی نەوت لە توركیاو پێشینەی گەڕانەوەی پارەی كاشی قەرزی توركیایەو لە سەدا 65ی بۆ مووچەی فەرمانبەران تەرخان دەكرێت.

 

لەكۆی گشتی داهاتی ناوخۆ‌و نەوت دوای دەرچوونی خەرجییەكان‌و لەگەڵ ئەو بڕە پارەیەی مانگانە لە حكومەتی فیدراڵی بۆ هەرێم‌ دێت، نزیكەی لەسەدا 83 بۆ پێدانی مووچە تەرخان دەكرێت.

 

لە سەدا پێنج بۆ خەرجی پێشینەكانی دامودەزگاكان‌و لە سەدا هەشت بۆ خەرجی كەلوپەلی خزمەتگوزاری(دەرمان و پزیشكی، كرێی كارەبا، خواردن، چاككردنەوە، شاندن، چاپكردن، خەرجی خزمەتگوزاری ئینتەرنێت و خاوێنكردنەوە) و لە سەدا چواریش بۆ بواری وەبەرهێنان تەرخان دەكرێت.

 

شەفافیەت لە داهات

 

وەزیری دارایی‌و ئابووری ئاماژەی بەوەدا كە داهاتی حكومەت لە دوو جەمسەرەوە‌ وردبینی بۆ دەكرێت، "یەكێكیان لەسەر ئاستی نەوتە كە كۆمپانیای دیلۆیت پێداچوونەوەو ورودبینی بە سەرجەم كەرتی نەوت دەكات لە هێنانەوە‌و سەرفكردنی پارەكە. بۆ داهات‌و خەرجییەكانی ساڵی 2017 زۆربەی كارەكانی تەواو بووە و وردبینی لە داهات و خەرجییەكانی ساڵی 2018 و ساڵانی رابردووش دەكات. جەمسەری دووەمیش لە وەزارەتی دارایی وئابوورییە.‌ كۆمپانیای ئینڤێنتس پێداچوونەوە بە خەرجی‌و داهاتە نانەوتییەكانی حكومەت دەكات‌. وردبینی لەوەش دەكات كە چۆن داهات زیاتر بكرێت بە مەرجێك كە كاریگەری بەسەر خەڵكی هەژارو چینی خوارەوە نەبێت‌، بەڵكو لەسەر ئاستی كۆمپانیا گەورەكانەوە دەبێت، هەروەها كۆمپانیاكە سیستمێكی داتا بەیس دروست دەكات و سەرجەم داهات‌و خەرجییەكانی تێدا روون دەكرێتەوە."

 

وتیشی، گومرگەكان "بە ئەلیكترۆنی دەكرێن و ئێستا كار لەسەر كەمكردنەوەی خەرجییەكان دەكەین‌و هەر خەرجییەك ئەگەر زۆر پێویست نەبێت نایهێڵین و بۆ نەهێشتنی هەر جۆرە فیرودانێك لە وەزارەتی دارایی هەریەك لە دەستەی دەستپاكی‌و دیوانی چاودێری دارایی لەگەڵمانن‌و تا ئێستا بە پشتیوانی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران پارەیەكی زۆریشمان گەڕاندووەتەوە."

 

باج

 

لە بارەی سەپاندنی باج بە ‌سەر داهاتی تاكە كەس‌و كۆمپانیاكان، ڕێباز حەملان ئاماژەی بەوەدا كە لە هەرێمی كوردستان باج لەسەر داهاتی تاكەكەس‌و كۆمپانیاكان بەپێی یاسای ژمارە ٢٠ی ساڵی ٢٠١١ هەمواركراوی پەرلەمانی كوردستان دیاری كراوە، بە جۆرێك هەر كارمەندێك لە كەرتی حكومی یان تایبەت كاربكات‌و مووچەكەی لە ملیۆنێك دینار زیاتر بێت پێویستە بە رێژەی لە سەدا پێنج‌ باج بدات، بەڵام تائێستا كاری پێنەكراوە و ڕێژەكەی‌ لە حكومەتی هەرێم بەراورد لەگەڵ بەغدا زۆر كەمترە، بە جۆرێك لە حكومەتی فیدراڵ ئەگەر مووچەخۆرێك مووچەكەی لە 210 هەزار دینار بەسەرەوە بێت، ئەوا لە سەدا پێنج باج دەخرێتە سەر مووچەكەی.

 

هەروەها سەبارەت بە باجی كۆمپانیاكانیش، وتی، لە سەدا 15 قازانجی كۆمپانیاكان باجی دەخرێتە سەر كە بەپێی یاسای ١١٣ ساڵی ١٩٨٢ هاوشێوەی بەغدا جێبەجێ دەكرێت.

 

بانك

 

سەبارت بە چاكسازی دارایی‌و بانكی‌و ئاستەنگ‌و دەستكەوتەكانی، وەزیری دارایی وتی، 88 بانكی گشتی لە هەرێمی كوردستان هەن و بۆ كەمكردنەوەی ژمارەكەیان، پێشخستن و ئەنجامدانی مامەڵەی ناوخۆیی‌و دەرەكی لەگەڵ بەغدا ڕێكەوتووین.

 

ڕیباز حەملان، لەبارەی لاوازی سیستمی بانكی لە هەرێمی كوردستان‌و هەوڵەكانیان بۆ گێڕانی ڕۆڵی خۆی لە مامەڵە داراییەكان‌و نەهێشتنی پارەی كاش لە بازاڕو گەڕانەوەی پارە بۆ بانك ئاماژەی بەوەدا لە وڵاتانی پێشكەوتوودا لە سەدا 80 مامەڵە بە سیستمی بانكییە، بەڵام لە عێراق‌و هەرێمی كوردستان لە سەدا 100 بە پارەی كاش مامەڵە دەكرێت‌و بەهۆیەوە بە بەردەوامی كێشەی نەبوونی نەختینەو خۆدزینەوە لە باج دروست دەبێت. لە كاتێكدا ئەگەر بە كارت بێت ئەوا حكومەت دەزانێت داهاتی فرۆشیارەكان چەندەو دەتوانێت سیستمی باج رێك بخات وكۆنتڕۆڵی باجی كۆمپانیاكان بكرێت "ئێستا هەموو هەوڵێكمان بۆ رێكخستنی ئەم بوارەیە‌ كە لە رێگەی سیستمی كارتەوە بێت."

 

بایۆمەتری

 

رێباز حەملان رۆڵی سیستمی بایۆمەتری بۆ پێدانی مووچە بە كارتی ئەلكترۆنی‌و بەڕێوەبردنی كەرتی دارایی‌و بانكی گرنگ دەنرخێنێت كە بە هۆیەوە "بەشێكی زۆری لەو كەموكوڕییە شاراوانەی هەبوون‌ ئاشكرا كراون. بۆنمونە دوو مووچەیی یا ناوی وەهمی ئاشكرا كراوە، حكومەتی هەرێم بە ‌بوونی سیستمی بایۆمەترییەوە، زانیاری وردی لەسەر مووچەخۆر و خانەنشینان هەیە، بایۆمەتری سیستمێكی پێشكەوتوەو كاری پێدەكرێت."

 

پێشینە

 

لە بارەی گەڕاندنەوەی پێشینە بۆ كاری بەرهەمهێنان، هاوسەرگیری‌و خانوبەرە، وەزیری دارایی ئاماژەی بەوەدا كە لە ساڵانی رابردوو 13 بۆ 14 ملیار دۆلار لە بەغداوە بۆ هەرێم هاتووە. كاتێك بودجە زۆر بووەو بەشی مووچەو خەرجی‌و پڕۆژەكانی‌ كردووە دراوە بەو پێشینانەش.‌ هەر كاتێك بودجەی هەرێم وەك خۆی لێهاتەوە، ئەو پێشینانەش دەدرێنەوە.

 

سندووقی خانەنشینی

 

وەزیری دارایی هەروەها وتی"سندوقی خانەنیشنی لە پڕۆژە یاسای چاكسازی بە وردی باسكراوەو پێویستە لە سەدا 100 جێبەجێ بكرێت. جیاوازی ئێمەو بەغدا لە نەبوونی ئەو سندوقەیە، لە بەغدا هەیەو لە هەرێم نییە. ئەوەش بۆتەهۆی ئەوەی كە بەغدا بە بەردەوامی دەڵێت ژمارەی مووچەخۆرانی هەرێم زیاترە، چونكە ئەگەر سندوقی خانەنیشی هەبێت، پێویست ناكات پارەی دیكە بۆ خانەنشینان تەرخان بكرێت، چونكە لە پارەی سندوقەكە دەدرێت."

 

دەروازە سنوورییەكان

 

سەبارەت بە دەروازە سنوورییەكان، وەزیری دارایی‌و ئابوری وتی"رێككەوتن كراوە كە میلاكات ‌سەر بە بەغدا بن بە هەمان كارمەندەكانی ئێستاوە. هەروەها لەسەر پێكهێنانی لێژنەیەكی باڵا بۆ یەكخستنی گومرگ لە دەروازە سنورییەكان و فڕۆكەخانەكان، پێناسە و رێنمایی گومرگی، لابردنی خاڵەكانی گومرگی نێوان هەرێم و بەغدا، هەماهەنگی و هاوكاری كردنی یەكتر رێككەوتن كراوەو دوای هەڵبژاردن دەكەونە بواری جێبەجێكردن."