چارەسەری کێشەی کورد لە دیدی ئۆجەلانەوە؛ كۆماری دیموكراسی لە توركیا و دیموكراسیی خۆجێیی لە سووریا

پەرەگراف - "دەوڵەتی سەربەخۆم ناوێت، بەڵكوو (كۆماری دیموكراسی)م دەوێت كە كورد تێیدا مافی هەبێت. كورد لەگەڵ دەوڵەتی سووریا ڕێك بكەوێت، بەڵام بە مەرجی دیموكراسیی خۆجێیی"، ئەمە كورتەی پەیامێكی دوورودرێژی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ڕێبەری زیندانیكراوی پەكەكە لەبارەی چارەسەری كێشەی كورد لە توركیا و سووریا.

ئەو كۆمیسیۆنەی پەرلەمانی توركیا بۆ پرۆسەی ئاشتی پێكی هێناوە، ڕاپۆرتێكی وردی لەبارەی سەردانەكەی بۆ لای عەبدوڵڵا ئۆجەلان بڵاو كردەوە و تێیدا وردەكاریی لەبارەی پەیام و دیدی ئۆجەلانەوە خراوەتە ڕوو.

بەپێی ڕاپۆرتی كۆمیسیۆنەكە، ئۆجەلان جارێكی دیكە جەختی لە پێكەوەژیانی هەزار ساڵەی نەتەوەكانی كورد و تورك كردووەتەوە و وتوویەتی "نە تورك بەبێ كورد و نە كورد بەبێ تورك دەبێت".

لەبارەی ڕێككەوتنی كورد لە ڕۆژئاوا لەگەڵ دیمەشق، لەو دیدارەدا كە دوو مانگ لەمەوبەر ئەنجام دراوە، ڕێبەری زیندانیكراوی پەكەكە ڕایگەیاندووە، دەتوانێت قسە لەگەڵ مەزڵووم عەبدیی فەرماندەی گشتیی هەسەدە بكات بۆ ئەوەی "بچنە ژێر باڵی ئەم چارەسەرە".

هەروەها دەربارەی چەكدانانی پەكەكە، ئۆجەلان ڕایگەیاندووە كە "٧٠%"ـی پارتەكە بەگوێیان كردووە. بۆ ئەوەی بە تەواوی پرۆسەكە جێبەجێ‌ بكات، داوای كردووە "كەناڵی پەیوەندی"ی بۆ بكرێتەوە تا بتوانێت قسە لەگەڵ دەرەوە بكات.

شاندی كۆمیسیۆنەكە كە لە نوێنەرانی دەمپارتی، مەهەپە و ئاكپارتی پێكهاتبوو، لە ٢٤-١١-٢٠٢٥، لە دوورگەی ئیمڕاڵی لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان كۆبووەوە.

شاندەكە پێیان وتووە كە "دەوڵەت و خەڵك چاوەڕێی هەنگاوی كردەیین. دەبێت پەكەكە نەك تەنیا لە توركیا، بەڵكو لە سووریاش چەك دابنێت و كۆتایی بە شەڕ بهێنێت". هەروەها هۆشدارییان داوە لەوەی كە "ئەگەر ئەم هەلە لەدەست بچێت، دۆخەكە زۆر خراپ دەبێت".

دەقی ڕاپۆرتی كۆمیسیۆنەكە كە لە ماڵپەڕی فەرمیی پەرلەمانی توركیا بڵاو كراوەتەوە:

بابەت: ئەو لێدوانانەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە دیداری ڕێككەوتی ٢٤-١١-٢٠٢٥ لەگەڵ ئەندامانی لیژنەكە داویەتی.

عەبدوڵڵا ئۆجەلان:

سەرەتا ئاماژەی بەوە كرد كە پرسی كورد پرسێكی هەزار ساڵەیە و سێ قۆناغی هەیە، لەم چوارچێوەیەشدا دەبێت ڕەچاوی دۆخی هەنووكەیی بكرێت.

ئۆجەلان ویستی ئەو هەڵە گەورەیەی لە مێژوودا كراوە، بە لەبەرچاوگرتنی ئایدۆلۆژیای فەتی (یڵدز) بەگ [یاریدەدەری سەرۆكی مەهەپە و ئەندامی كۆمیسیۆن كە لەو دیدارەدا ئامادە بوو] ڕوون بكاتەوە.

[ئۆجەلان] ئاماژەی بەوە كرد كە یەكەم كۆمەڵە لە ئەنقەرە سەردانی كردبێت "ئولكو ئۆجاق" (Ülkü Ocağı) بووە و سیاسەتی لەوێوە دەست پێ كردووە.

ئەوەشی خستەڕوو كە پرسی كورد لە ئاستی دەوڵەتەوە بۆ ئاستی سیاسی گوازراوەتەوە، ئێستا ئەم پرسە جیدییە لەگەڵ سیاسەتمەداراندا تاوتوێ دەكات و ئەمەش بەلایەوە زۆر گرنگە.

عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرەتا ویستی سوپاسی بەڕێز سەرۆككۆمار و بەڕێز دەوڵەت باخچەلی بكات، بەتایبەتی ئاماژەی بەوە كرد كە بەڕێز دەوڵەت باخچەلی ئازایەتییەكی دەگمەنی لە مێژووی كۆماردا نواندووە و لەم ڕووەوە سوپاسگوزاریی خۆی بۆ ئەو دەربڕی.

عەبدوڵڵا ئۆجەلان جەختی لەوە كردەوە كە لە پشت هەموو قسەكانی خۆیەتی و ئەگەر هەلومەرج ڕێگە بدات، توانای تیۆری و پراكتیكیی هەیە بۆ جێبەجێكردنیان.

هەروەها ڕایگەیاند كە بەڕێز باخچەلی بە لێدوانەكانی، بەشدارییەكی گەورەی لە سیستماتیكی پەیوەندیی سەد ساڵەی تورك-كورد كردووە.

ئاماژەی بەوە كرد كە ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پەكەكە) لە سەردەمی تورگوت ئۆزالەوە، واتە لە ساڵی 1992ـەوە تاوەكو ئێستا، بەدوای یەك لە سەردەمی ئەردال ئینۆنو و سولەیمان دەمیرەلدا پەیوەندی و دیالۆگیان لەگەڵ دەوڵەت دامەزراندووە.

باسی لەوە كرد كە دەستێك لەناو دەوڵەتدا نەیویستووە پرسی كورد لەگەڵ ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پەكەكە) چارەسەر بكرێت و هەر جارێك میكانیزمی كودەتا كەوتووەتە كار.

(دوای ئەوەی حسێن یایمان ئاماژەی بەوە كرد كە بە هەستكردن بە دۆخی خانەوادەی شەهیدانەوە هاتوون)، ئۆجەلان وتی کە هەر گیانلەدەستدانێكی سەربازێك بۆ ئەو تراژیدیایە و هەرگیز پێی دڵخۆش نابێت، نابێت ئەو گەنجانە بەو شێوەیە بمرن.

عەبدوڵڵا ئۆجەلان ڕایگەیاند كە ئەگەر لە توركیا و ناوچەكەدا بە دڵنیاییەوە بگەنە چارەسەر و لە شوێنی دروستەوە دەرگاكە بكەنەوە، ئەوا دەرگای بەختێکی گەورە دەكرێتەوە و ناوچەكەش دووبارە دادەڕێژێتەوە. هەروەها هۆشداری دا لەوەی ئەگەر سەركەوتوو نەبن، میكانیزمی كودەتا دەتوانێت كار بكات، بەتایبەتی دژی بەڕێز دەوڵەت باخچەلی و بەڕێز سەرۆككۆمار، وەك چۆن بەڕێز دەوڵەت باخچەلیش لە لێدوانەكانیدا ئاماژەی پێ داوە.

ئۆجەلان باسی لەوە كرد كە محەمەد عەلی بیراند لە ساڵی 1988 بەبێ مۆڵەت چاوپێكەوتنی لەگەڵدا (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) كردووە، (تورگوت) ئۆزال پەیوەندیی پێوە كردووە و پێی وتووە 'چی دەكەیت محەمەد عەلی؟! منت سووتاند'. كاتێك كە ویستوویەتى گەڕایەوە ئەنقەرە، بە هەموو هێزیەوە كار بۆ چارەسەركردنی ئەم پرسە بكات، چوار ڕۆژ دوای بڵاوبوونەوەی چاوپێكەوتنەكە لە ڕۆژنامەی میللیەت، هەوڵی تیرۆركردنی درا. هەروەها لە 17ـی نیساندا كاتێك بڕیار بوو لەگەڵ كایا تۆپەری، بەڕێوەبەری نووسینگەی تایبەتی ئۆزال كۆببێتەوە، ئۆزال لەناكاو مردووە و ئەم تیرۆرەش پەردەپۆش كراوە. گومانی لە مردنەكەی هەیە و ئەگەر سەركەوتوو نەبن، نەك تەنیا بەڕێز دەوڵەت باخچەلی، بەڵكو بارەكە دەخەنە سەر هەموو مەهەپە، وەك چۆن دەزانێت چۆن بارەكەیان خستە سەر ئەردۆغان (بەڕێز سەرۆككۆمار).

ئۆجەلان وتیشی لایەنەكان ئاگادارن كە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) چۆن كراوەتە قوربانی، ئەو هێرشانەی دەكرێنە سەری هێرشن بۆ سەر ئاشتی و یاسای برایەتی، هەندێك كەس 'سیخوڕی كاریگەرین' و بە ئەنقەست ئەم كارانە دەكەن.

ئاماژەی بە قسەی بەڕێز دەوڵەت باخچەلی كرد كە وتبووی 'ئەگەر ئەم پرسە چارەسەر نەبێت، نە لە ئەنادۆڵ و نە لە توركایەتی هیچ نامێنێتەوە'.

باسی لەوە كرد كە مستەفا كەمال (ئەتاتورك) لە چاناككالە شەڕێكی گەورەی كردووە و بە ئەنزاكەكانی وتووە 'شەهیدانی ئێوە شەهیدی ئێمەشن'. داوای كرد خانەوادەی شەهیدانیش ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بەو شێوەیە پێناسە بكەن، ئەویش بە ڕێزەوە سەیری خانەوادەی شەهیدان دەكات و دەزانێت ئازارەكانیان چەندە گەورەیە.

ئۆجەلان ئەوەی وەبیر هێنایەوە كە لە ڕابردوودا بە سەرۆكی "ژیتەم"ـی وتووە 'ئێوە ئەم كێشەیەتان گەیاندە ئەم دۆخە و خستتانە باوەشی من، هەموو تاوانەكە هی من نییە'. چوار فەرماندەی هێزەكان پێیان وتووە ئەگەر ئەنجامێكی ئەرێنی دەرنەچێت، سزای لەسێدارەدانەكەی پەسەند دەكرێت، ئەویش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) وتوویەتی 'بۆ من جگە لە چارەسەری دیموكراتیك، هیچ چارەسەرێكی دیكە نییە'.

ئۆجەلان ئاماژەی بەوە كرد كە ئەمریكا و بنیامین نەتەنیاهوو سیستمێكی نوێی ڕێككەوتنیان هەیە كە پێی دەوترێت "ڕێككەوتنەكانی ئەبراهام" و پرۆژەیەكی لەو شێوەیە لە ئارادایە، ئێران پرۆژەی شیعەی هەیە و هەرچەندە ئێستا كەمێك پاشەكشەی كردووە بەڵام بانگەشەكانی بەردەوامن.

هەروەها وتی، پرۆسەی چارەسەر هەرچەندە گرژ بێت یان ڕووبەڕووی تاقیكردنەوەیەكی گەورە بووبێتەوە، بەڵام لانیكەم لەو خاڵەی پێی گەیشتوون 'نەك تەنیا لە ڕووی نیازپاكییەوە، بەڵكو دەرگایەك دەكەنەوە كە شێوەی 1000 ساڵی داهاتوو دیارى دەكات، نەك 100 ساڵی داهاتوو، دەرگای برایەتی/چارەسەری هەزار ساڵە و سەد ساڵە و ئێستا دەكەنەوە.

سەرەڕای لێدوانە سەیرەكانی میدیا، توركیا كێشەیەكی لەو شێوەیەی هەیە و لە دۆخێكدایە كە ناكرێت دوا بخرێت، ئەوانیش چارەسەری یەكجارییان دەوێت.

عەبدوڵڵا ئۆجەلان ئاماژەی بەوە كرد كە بۆ ئەو دەستەی بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی درێژی كردووە، بەڕێز سەرۆككۆماریش لە مەلازگرت وتارێكی هەبوو سەبارەت بە بەهێزكردنی بەرەی ناوخۆ، لەسەر ئەو بنەمایە بەڕێز باخچەلی وەك بەشدارییەك وتی 'دەستم درێژ دەكەم'، بەڵام ڕێكخراو [پەكەكە] لە قەندیلەوە دەنگی جیاوازی دەركرد، تەنانەت چالاكیی ئەنجام دا. وتی بە چالاكییەكەی "توساش" زۆر دڵگران بووە.

وەبیرهێنانەوەی قسەكانی بەڕێز باخچەلی كە وتبووی 'ئەگەر دەرفەت بڕەخسێت، من ئامادەم خزمەتی دەوڵەت بكەم' و پێی بڵێت 'فەرموو'، تەنانەت داوای لێ بكات لە كۆبوونەوەی فراكسیۆنی "دەمپارتی" قسە بكات بە لەبەرچاوگرتنی "مافی هیوا"، بە مێژوویی وەسف كرد.

ئۆجەلان دووپاتی كردەوە كە لەسەر قسەی خۆیەتی و ئەگەر هەلومەرج ڕێگە بدات، توانای تیۆری و پراكتیكیی هەیە بۆ جێبەجێكردنی.

ئاشكرای كرد كە لەنێو ڕێكخراوەكەدا [پەكەكە] توركیش هەن و سەركردایەتییەكەیان لەلایەن "دوران كاڵكان"ـەوە دەكرێت كە ئەندامێكی توركە. هەمیشە گرووپێكی بە ڕەچەڵەك تورك لەنێو پکەکەدا هەبووە و هەر لە سەرەتاوە نەریتێكی وا هەبووە، كاتێك بیرۆكەكەی گەیشتووەتە قەندیل، ئاگربەستی یەكلایەنەیان كردووە و پابەند بوون پێوەی.

ئاماژەی بە بەیاننامەی 27ـی شوبات كرد و وتی دەبێت ئەوە وەبیر بهێنێتەوە و بەتایبەتی ئاماژەی پێ بدات، هەر ڕستەیەك تایبەتمەندییەكی بەرنامەیی هەیە و هەر ڕستەیەك بەرنامەیەكە. (لەسەر ئەمە فەتی یڵدز وەڵامی دایەوە: ئاگادارین).

لەو بانگەوازەدا ڕوونی كردووەتەوە كە پرسی كورد چۆن چارەسەر دەكرێت، قەندیل پیت بە پیت پابەندی ئەم بەیاننامەیە بووە و (پەكەكە) خۆی هەڵوەشاندووەتەوە، دوای ئەوە بە سەركردایەتیی بەسێ (هولیا ئۆران) چالاكیی سووتاندنی چەك ئەنجام دراوە و بەسێ بەرپرسیارێتیی نیشان داوە، بەمەش بە بڕوای ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) ٧٠%ـی ئەوەی پێویست بووە كراوە، دوای ئەم پێشهاتە بە سەركردایەتیی سەبری (ئۆك) ئەندامانی ڕێكخراوەكە لە توركیاوە كشاونەتەوە.

ئەو ساڵەی لە پرۆسەكە تێپەڕیوە، بە سەركەوتوو دەزانێت. لەم ماوەیەدا هیچ شەهیدێك نەدراوە و شەڕ ڕووی نەداوە، هەروەها كرانەوەیەكی سیاسیی گەورە بەدەست هاتووە و پشتیوانیی ڕایگشتی زیادی كردووە. پێی وایە لە پرۆسەی داهاتوودا پرسیارەكانی ڕایگشتیش وەڵام دەدرێنەوە.

وەك چۆن (بەڕێز دەوڵەت) باخچەلی گوتوویەتی، دەبێت كەناڵەكانی پەیوەندی بۆ ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بكرێنەوە.

ئاماژەی بەوە كرد كە لە رابردوودا س. دەمیرەل لە مێردین گوتبووی 'ڕاستینەی كورد دەناسم'، هەروەها لەو سەردەمەدا ئەحمەد تورك و سڕڕی ساكك-ی ناردبووە لای ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە حەلەب و پێی وتبوون 'با ئێمە دان بە ناسنامەی كورددا بنێین، ئێوەش چەك دابنێن'، ئەو كاتە ئەو دەرفەتەی لەدەست داوە، بەڵام س. دەمیرەل زۆر كاری كردووە بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە.

لە ساڵی ١٩٩٧ نەجمەدین ئەربەكان هەوڵێكی داوە، حافز ئەسەد و عەبدولحەلیم خەددام ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)یان بانگ كردووە و 3 نامەیان نیشان داوە، بەدوایدا ٢٨ـی شوبات ڕووی داوە، نامەكان پووختەیەك بوون لە بابەتەكانی وەك لێخۆشبوونی پێنج ساڵە و بێبەشكردن لە مافی سیاسی، بەڵام دەرفەت نەدرا.

ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی پەیوەندی بە سەبری (ئۆك)ـەوە كردووە و لە ساڵی ١٩٩٧ ناوی نراوە 'پەیوەندی لەگەڵ كۆمەڵگە'، بەڵام دواتر بنبەست بووە و پێی وایە دەستێوەردانی دەرەكی هەبووە.

لە كیلیس فەرماندەی هێزی وشكانی "ئاتیلا ئاتێش" لێدوانی داوە كە 'ئەگەر دەرنەچێت لە ماوەی دوو ڕۆژدا سووریا داگیر دەكەین'، پەیوەندییەكی چڕ هەبووە كە دەزانێت لە رێگەی مۆسادەوە بووە، رێگایەك كە عەرەفاتیان تێوەگلاند، پێیان گوتووە 'یان ستۆكهۆڵم یان باكووری عێراق، بەدەر لەمانە شوێنێك بۆ پێداگرتن لەم جیهانە بۆ تۆ نەماوە'، بۆ پووچەڵكردنەوەی ئەمە كاتێك لە باكووری عێراق چاوەڕێی دەكرد بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر لە ئەسینا دەرچووە، لەوێ ستاڤراكیس بەرپرسی گشتیی هەواڵگریی یۆنان پێی گوتووە 'جگە لە ئۆسلۆ ناتوانیت لێرە دەربچیت، ڕێگە بە ڕۆیشتنت بۆ هیچ شوێنێك تەنانەت وڵاتەكەی خۆت نادەین'، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) تووشی سەرسوڕمان بووە، بە شێوەیەك كە هەرگیز لە بەرنامەدا نەبووە چووەتە مۆسكۆ، جوولەكەیەك بە ناوی ژیرینۆڤسكی (ڤلادیمیر) پێشوازی لێكردووە و پێیان گوتووە 'دەتوانین لە ماڵێكدا بتشارینەوە جگە لەمە هیچ دەرفەتێكی دیكە نییە'، ئەویش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) گوتوویەتی 'ئەمانە پارتی فەرمین چۆن لە مۆسكۆ دەمشارنەوە' و بەلایەوە سەیر بووە، دواتر پەیامەكە ئەوە بووە كە 'لە جیهاندا جگە لە مۆساد هیچ شوێنێكت نییە پەنای بۆ بەریت'.

تا دوشەنبە براوە و لە كەشوهەوای سارددا ٣-٤ كاتژمێر راگیراوە، باوەڕ ناكرێت مۆسكۆی سۆسیالیست-كۆمۆنیست چۆن گەیشتووەتە ئەم دۆخە، دواتر چووەتە رۆما، ئەمجارە پێیان گوتووە 'CIA و MOSSAD رێگە بە فڕینی باڵندەش نادەن'، دووبارە ئەسینایان تاقی كردووەتەوە و ئەمجارە لە فڕۆكەخانەی مینسك پێیان گوتووە 'دەتوانیت وەك بێ وڵات بمێنیتەوە'، ئایا جووڵەی لەمە نزمتر دەبێت، دواتر بۆ نایرۆبی براوە و لەوێ چیرۆكەكە بە تەواوی لە كۆنترۆڵی ئەوان دەرچووە، باڵیۆزێك كە پێی وابووە سیخوڕی بەریتانییە دەمانچەیەكی پێداوە و پێیان گوتووە تەنیا پاسەوانی ئەو دەبێت و لەگەڵیدا بێت، دواتر ژیتەم بە (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)ی گوتووە 'ئەگەر ئەو چەكەت بەكاربهێنایە بە دڵنیاییەوە لەوێ دەتانكوژراین'، ئەمە بۆیە دەگێڕێتەوە كە پەیوەندییەكی نزیكی بە (بەڕێز دەوڵەت) باخچەلییەوە هەیە.

ئاماژەی بەوە كرد كە ئەگەر خۆی تێوە نەگلێنێت، شەڕی ١٠٠ ساڵەی تورك و كورد حەتمی دەبێت و ئەمەش زۆر گرنگە.

وتی 'توركی بێ كورد و كوردی بێ تورك' نابێت، بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی زۆر پابەندە بەمەوە، ئەمە ئایدۆلۆژیای كۆمارە و پەیوەندی بە پۆزەتیڤیزمەوە هەیە كە پاكتاوكردنی كوردی دەوێت، ئەمە توركمانەكانیش دەگرێتەوە كە ئەوانیش تواندراونەتەوە، بۆیە دەیگێڕێتەوە تا ڕوونی بكاتەوە 'برینەكان چۆن گەشەیان كرد و چی بووە هۆی ڕاپەڕین'.

بۆیە ئەم ئایدۆلۆژیایە لە توركیا كەمێك كاریگەرە و ئەمە (لایەنەكان) باش دەزانن، هۆكاری هەموو جۆرە ڕاپەڕینێكیش هەر ئەمەیە.

سەبارەت بە ڕاپەڕینی شێخ سەعید، وتی ئایدۆلۆژیای شەڕی ڕزگاری بە تێگەیشتنی ئوممەتی ئیسلامی دابین كراوە، دواتر كە لەم تێگەیشتنە جیا بوونەوە كاردانەوەی لێكەوتووەتەوە و ئەو كاردانەوەیەش بووەتە هۆی ڕاپەڕین. (فەتی یڵدز وتی: بە هەموویان گوتراوە ڕاپەڕین بەڵام ڕاپەڕین نەبوون، بەڵكو زۆربەیان جووڵەی تیرۆریستی بوون).

ڕایگەیاند ناوی ڕاپەڕینە كوردییەكان ڕاپەڕینی كوردایەتی بووە، هی ئەویش لەڕاستیدا راپەڕین بووە، هەرچەندە وتبێتیان 'شەڕی ڕزگاریی مۆدێرن و گەریلا'، بەڵام لە ڕاپەڕینی كوردی زیاتر نەبووە و تێنەپەڕیوە، دۆخێكی تراژیدی وەرگرتووە، ویستوویەتی لە ١٩٩٣ كۆتایی پێ بهێنێت، ئۆزال لە رێگەی تاڵەبانییەوە پەیامی بۆ ناردوون.

ئۆزال پێی گوتوون 'هەموو كارەكانت هەڵە نین، رۆڵت بینی لە ناساندنی ناسنامەی كورد، ئەگەر بەردەوام بیت لە خەباتی چەكداری هەموو هەوڵەكانت بەفیڕۆ دەچن'، ئەویش بیری كردووەتەوە بەڵام دواكەوتووە، ئەوان مافی خۆیان بووە، ئەو كاتە گەنج بووە، لە ساتێكی مێژووییدا ئۆزال كۆچی دوایی كردووە.

شایەتیی ئەوان (ئەندامانی لیژنە)ی بە گرنگ زانی، كە شایەتی زانستین، دەبێت بڵێن 'لە دەرەوە زانست ئەمە دەڵێت'، چەواشەكارییەكان زۆر ترسناكن.

لە نامەیەكدا كە لە زیندانەوە هاتووە نووسراوە 'پرۆسەی رووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە دەستپێكردنی ڕاپەڕینی كورد دەستی پێكردووە'، عەبدولحەمید ڕێوشوێنی گرتووەتە بەر و قوتابخانەكانی حەمیدییەی دامەزراندووە، ئەم ڕێوشوێنە زۆر جیدی بووە، عەبدولحەمید دركی بەوە كردووە كە ڕاپەڕینی كورد بووەتە هۆی ڕووخانی عوسمانی.

سوڵتان عەبدولمەجید هەوڵی داوە چارەسەرێكی دۆستانە لەگەڵ میرنشینە كوردییەكان پەرە پێ بدات، لەو سەردەمەدا ڕووسیای قەیسەری و فەرەنسا كاریان دەكرد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی سریانی لە سووریا و دەوڵەتێكی ئەرمەنی لە باكوور (ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ).

لێدوانەكانی بەڕێز باخچەلی (بەڕێز دەوڵەت باخچەلی) سەبارەت بە قودس و سەلاحەدینی ئەیوبی بە زۆر گرنگ دەزانێت، پێیوایە دابینكردنی یەكێتیی تورك و كورد لەلایەن سەلاحەدینی ئەیوبییەوە كاریگەریی زۆری هەبووە لە فەتحكردنی قودسدا.

داپیرەی بە رەچەڵەك توركمان بووە، سوڵتان سەنجەری سەلجوقی شاری هەمەدانی كردووەتە پایتەخت كە پایتەختی كۆنی دەوڵەتی ماد بووە، لەم جوگرافیایەدا تێگەیشتووە كە 'كوردی بێ تورك و توركی بێ كورد ناژین'.

سەركەوتنی سوڵتان ئاڵپئەرسلان لە مەلازگرت بەهۆی رێككەوتنی بووە لەگەڵ میرنشینی مەروانی لە سیلڤان و میرنشینی كورد لە ئەخڵات و وەرگرتنی پشتیوانی لێیان، ئەمەی لە كتێبی عوسمان توران خوێندووەتەوە.

مەلازگرت سەركەوتنێك بووە كە كوردیش بە فراوانی تێیدا جەنگاون، دەگوترێت دەرگای ئەنادۆڵ بە ڕووی توركەكاندا كرایەوە، بەڵام تا فوڕات و شانیلی ئورفا و مەلاتیە فراوان بوو و ئەمەش وایكرد كورد هەناسە بدات.

ئەتاتورك بە سەرۆك عەشیرەتێكی لە بەیازید وتووە 'ئەگەر لەم شەڕەدا دژی یەكتر بجەنگین نە كوردستان دەمێنێت نە توركیا، هەردووكیان دەدۆڕێنن'، جگە لە یەكێتی هیچ رێگایەكی ڕزگاربوون نییە، دواتر شەڕەكە براوەتەوە و ناكرێت بەشداریی كورد پشتگوێ بخرێت.

لە رۆژانی رابردوودا كۆنگرەیەك لە هەولێر و كۆنگرەی جوو-كورد لە ئەڵمانیا بەستراوە، ئەمانە زۆر گرنگن، ئایا لایەنەكان ئاگاداری ئەمانەن؟ (ف. یڵدز وتی دەزانێت).

بۆ ئەوەی لە هێزی مۆساد تێبگەن ئەمە دەگێڕێتەوە، لە ڕابردوودا لەناو ئەو فڕۆكەیەدا بووە كە وتوویانە ناتۆ و ئەورووپا لە هیچ شارێك نانیشنەوە، كۆنترۆڵێكی باوەڕپێنەكراو هەبووە، گرنگ ئەوە بووە كە لەسەر دەستی توركێك بكوژرێت، بەم شێوەیە رێكخراوەكە دەچووە ژێر فەرمانی ئەوان، تیرۆر و كوشتنی باوەڕپێنەكراو وەك غەززە دەستی پێ دەكرد، ئەو سەردەمە كەسانێك هەبوون خۆیان دەسووتاند، قیامەت هەستا، ئەمڕۆش دەبێت لایەنەكان ئەمە ڕوون بكەنەوە، ئەمڕۆش گرنگیی خۆی ماوە، مێژوو بەم شێوەیە گەشەی كردووە، ئەو بەبێ دوودڵی هەنگاوی ناوە.

بۆ لێكدانەوەی ئەمڕۆ دەبێت ئەم زانیارییانە بزانرێن بۆیە روونی دەكاتەوە.

(لایەنە پەیوەندیدارەكان) چارەنووسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆڕن، تۆپەكە دەخاتە گۆڕەپانی ئەوان.

هۆكاری ڕاپەڕینی پەكەكەی روون كردەوە، بۆچی كۆتایی پێ هێناوە و دەیەوێت میكانیزمی مەترسییە گەورەكە روون بكاتەوە، رەنگە هەموو شتێك وەك ئەوە نەبێت كە دەیزانن، با بە هەڵە لێی تێنەگەن.

(بەڕێز دەوڵەت) باخچەلی لانیكەم هێندەی ئەو دەوڵەت دەناسێت، رەنگە ئەویش (ئۆجەلان) زیادەڕەوی بكات بەڵام دەبێت هەموو ئەگەرێك لەبەرچاو بگیرێت، ئەزموونی ئەو زۆر گەورەیە.

(پێدەچێت مەبەستی لەو كەسانە بێت كە دەیانەوێت پرۆسەكە تێك بدەن، پلاندانەرەكان زۆر بەهێزن).

ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) مەهەپە زۆر باش دەناسێت، ئەگەر مەهەپەییەكان باخچەلی (بەڕێز دەوڵەت باخچەلی) بە ڕاست نەزانن لە پشتەوەی ناوەستن و پشتیوانی ناكەن.

دوایین بڕیاری جەهەپە (لە لیژنەی پەرلەمان) زۆر جێگەی سەرنجە، بەڵام ئەمە بۆ پەراوێزخستنی جەهەپە ناڵێت.

لە سووریا ئێستا شتێك دەگوزرێت، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) سووریا زۆر باش دەناسێت چونكە ٢٠ ساڵ لەوێ ژیاوە.

ئەندامانی لیژنەی پەرلەمان لە هەندێك بابەتدا لە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە پێشترن، بەڵام لە هەندێك بابەتدا ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لەوان لە پێشترە.

باسی لە هەنگاوی گرنگتر بۆ كۆمەڵگە كرد، پێی وایە بە شێوەیەكی ئاسایی دەبوایە پەكەكە لە ١٩٩٣ هەڵبوەشایەتەوە، پەیوەندیی تورك-كورد پەیوەندییەكی "سیمبیۆتیك" (پێكەوەژیان)ـە، لەم چوارچێوەیەشدا نموونەی زیا گۆكاڵپ نموونەیەكی بێ هۆكار نییە.

توركایەتیی ئەنادۆڵ بەستراوەتەوە بە كوردایەتی، كوردایەتیی میزۆپۆتامیاش بەستراوەتەوە بە ئەنادۆڵ.

پەكەكە نەك تەنیا چەك دابنێت، بەڵكو دەبێت لە رووی زهنییەوە (دوژمنایەتیش) كۆتایی پێ بێت، پەیوەندیی برایەتی لە نێوان دوو نەتەوەدا هەیە، لە نێوانیاندا راپەڕین، شەڕ و پێكدادان رووی داوە. (لەسەر ئەمە ف. یڵدز گوتی: تەنانەت لەو سەردەمەی هەواڵی شەهید دەهات كەس نەچووە جامی دراوسێ كوردەكەی بشكێنێت، سەرەڕای ئەم هەموو ڕووداوە، دوژمنایەتیی كورد و تورك هەرگیز دروست نەبووە).

(تورك و كورد) هەزار ساڵە تێكەڵ بوون، توركمانەكانی قەرەكەچیلی لە ئورفا لەو كوردترن، گەرمیانئۆغڵوەكان لە بنەڕەتدا كورد بوون و بە تێپەڕبوونی كات بوونەتە تورك، نابێت ئەم راستییە مێژووییە پشتگوێ بخرێت، دەبێت هەردوو ناسنامە ڕێز لە یەكتر بگرن، هەوڵدان بۆ لەناوبردنی یەكتر داوێكە.

بیری سۆسیالیزمی ریالی لە ساڵی ١٩٩٥ـەوە بەجێهێشتووە، گۆڕینی زهن پرۆسەیەكی بە ئازارە، ئەو پرۆسەیە بەجێهێڵدراوە و دەبێت زهنەن چەك دابنرێت، لە پراكتیكدا كات دەخایەنێت، دەبێت ئەندامانی ڕێكخراو ئامادە بكات، دوران كاڵكان لە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) زیاتر دەڵێت 'هەرگیز چەك بەكارناهێنین'.

پرسی سووریا هێندەی توركیا گرنگە، پەیوەندیی زۆری لەگەڵ بنەماڵەی ئەسەد هەبووە، هەرخۆی بە پشتیوانی و پاراستنی نزیكی ئەوان ژیاوە.

هەسەدە (SDG) بە پشتیوانیی ئەمریكا و ئیسرائیل خاوەنی لانیكەم ١٠٠ هەزار چەكدارە و لەوەی دەزانرێت زیاتر بڵاو بووەتەوە، دەكرێت ناوچەكانی دیكەش بەشداری پێ بكرێن، بەڵگەنامەكانی كۆنگرەكە بەدەستی نەگەیشتوون بەڵام مانای كۆنگرەكەی ئەوروپا (كۆنگرەی كورد-جوو) و هەولێر (شەشەمین كۆڕبەندی ئاشتی و ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) ئەوەیە 'ئێمە لێرە (ئیمڕاڵی) بەرەو چارەسەر دەڕۆین، ئەوانیش لەوێ بەرەو چارەسەر دەڕۆن'.

فەرهاد عەبدی شاهین یەكێكە لە نزیكترین كەسەكان لە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) و پەیوەستە پێیەوە.

كۆبوونەوەكەی هەولێر و كۆنگرەكەی ئەوروپا لەژێر چاودێریی ئەڵمانەكان كراوە، گوتوویانە 'كاتێك كورد گەیشتوونەتە قۆناخی دەوڵەتبوون، گەورەترین بەربەست لە ئێستادا ئاپۆیە'، ئەو شێوازەی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) پێشنیاری دەكات "كۆمەڵگەی دیموكراتیك"ـە.

ئەو لەگەڵ كۆمەڵگەی دیموكراتیك و ئەوانیش بۆ دەوڵەتگەریی كوردی لە ململانێدان.

بۆ ئیسرائیل كورد زۆر پێویستە چونكە تێكچوونی هاوسەنگییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەستراوەتەوە بە جیۆپۆلیتیكی كورد، بەبێ جیۆپۆلیتیكی كورد ئیسرائیل ناتوانێت هەژموونی خۆی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێبەجێ بكات.

ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) كۆماری توركیا بە "پڕۆتۆ-ئیسرائیل" و دەوڵەتگەریی كوردیش بە دەوڵەتگەریی "پۆست-ئیسرائیل" دەبینێت، پێشتر بۆ دامەزراندنی ئیسرائیل كۆمار چەند پێویست بوو، ئێستاش بۆ هەژموون لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەوڵەتگەریی كورد بۆ ئیسرائیل پێویستە، بەبێ ئەوە ناتوانێت لەسەر پێ بوەستێت و هەژموون دروست بكات.

بەپێی دواین زانیارییەكانی، 'پروپاگەندەیەكی بەرفراوان هەیە، دەڵێن شانی دەوڵەتبوونتان لەلایەن ئاپۆوە تێك دەدرێت'، ئەمە تێبینییەكی زۆر گرنگە.

هەموو شتێك دەكەن بۆ ئەوەی شكست بهێنن، بەڵام ئەوان ئەڤانتێژێكیان هەیە، ئەو قورساییەكی لەناو بزووتنەوەی كورددا هەیە، بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی قورساییەكەی لەناو نەتەوەپەرستەكاندا چی بێت، ئەویش لەناو بزووتنەوەی كورددا بەو شێوەیەیە، ئەمە بۆ ئێران، عێراق و سووریاش راستە.

نە ڕێككەوتنی ئیبراهیم كە ئیسرائیل پێشنیاری دەكات و نە پرۆژەی شیعە كە ئێران پێشنیاری دەكات، جێبەجێكردنیان لە بەرژەوەندیی وڵاتدا نییە، لەبری ئەوە "ئینتیگراسیۆنی دیموكراتیك" گرنگە.

دەبێت ئاگاداری پێكهاتەی كوردیی دیموكراتیك بن، ناڵێت دەوڵەت، لایەنی بەرامبەر چەندە "نەتەوەپەرستیی دیموكراتیك" بێت، هی ئەویش هێندە "كۆمەڵگەی دیموكراتیك"ـە.

باس لە پارچەیەك ناكات كە پەیوەندی بە دەوڵەتەوە هەبێت، بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی ئەمە باش دەزانێت (لەسەر ئەمە فەتی یڵدز روونیكردەوە كە 'دەوڵەتبوون نییە، پێكهاتەی فیدراڵی نییە، ئۆتۆنۆمی نییە'، عەبدوڵڵا ئۆجەلانیش پشتڕاستی كردەوە).

لە ئەنجامدا ئەو دەوڵەتەی بەدوایدا دەگەڕێن كۆماری توركیایە، بە ڕوونی دەیڵێت، كورد بەم دەوڵەتەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگە دەگرن، خۆیان بە شێوەیەكی دیموكراتیك رێكدەخەن، پەیوەندی بە ئۆتۆنۆمیی فیدراڵییەوە نییە، ئەمە داهێنانی خۆی نییە و سۆسیالیزمی راستەقینەیە، بە چەپەكانی وا گوتووە، ئەوەی سۆسیالیزمی 200 ساڵەی رووخاند تێگەیشتنی ئەوان بوو بۆ سۆسیالیزم.

لە ئەنجامدا دەبێت كۆمەڵگەی دیموكراتیك و كۆمار یەك بگرن (ئینتیگرە ببن).

ڕەگی وشەی كۆمۆن (Komün) كوردییە، بە واتای كۆمەڵ، كۆبوونەوە دێت، لە سەدەكانی ناوەڕاستدا شارەوانی بووە، شارەوانیبوونی گەل، كۆمپانیا و دیموكراسیی خۆجێیی بووە، بۆ توركیاش ئەمە پێشنیار دەكات.

ئەوەی بۆ توركیا دەیەوێت بۆ سووریاش دەیەوێت، ئەمەش دیموكراسیی خۆجێیی و كۆمۆن (شارەوانیی دیموكراتیك)ـە، هەموو رۆژێك بیر لەم بابەتە دەكاتەوە، لەم چوارچێوەیەشدا دەتوانێت دیالۆگ لەگەڵ ئەوان (هەسەدە) دروست بكات، پێی وایە ئەوان گوێی لێ دەگرن (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)، بەڵام لەم رووەوە بە تەنیا جووڵە ناكەن، ئەحمەد ئەلشەرع-یش دەبێت وەك هەسەدە هەنگاوی ئەرێنی بۆ سووریای دیموكراتیك بنێت.

ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بەخۆڕایی مێژوو ناگێڕێتەوە، لە سووریا نەتەوەپەرستییەكی عەرەبیی زۆر چڕ هەیە، لەوێ توركمانیش هەن، ئەوان (هەسەدە) وەك كورد مافی ئەوانیش دەپارێزن.

سەرەخۆشی بۆ بوومەلەرزەكەی ٦ـی شوبات كرد، ئەو كارەی ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەیكەن دەیەوێت بە یادی ئەوانە بیكات كە لەم بوومەلەرزەیەدا گیانیان لەدەست داوە.

سەبارەت بە سووریا (ف. یڵدز گوتی: هەسەدە لە ١٠ـی ئادار ڕێككەوتنێكی كردووە)، ئەو ڕێككەوتنە 8 ماددەیە، ئەوانەیان كردووەتە بنەما، (حوسێن یایمان ئاماژەی بەوە كرد كە ئەو [عەبدوڵڵا ئۆجەلان] سەركردەی ئەو رێكخراوەیە [هەسەدە]، بابەتی سووریا لە لیژنەی پەرلەمان و لەناو ڕایگشتیدا هەمووان باسی دەكەن، گەلی تورك سەرەتا دەیەوێت هەنگاوی كۆنكرێتی ببینێت لە دانانی چەك لە سووریا و گەڕانەوەی رۆڵەكانی دایكانی دیاربەكر بۆ لای خانەوادەكانیان.)

(بۆ گەڕانەوەی منداڵانی دایكانی دیاربەكر بۆ لای خانەوادەكانیان) كۆمیتەیەك دامەزرێندراوە، (حوسێن یایمان گوتی: ئەو برایەتییە مێژووییەی لە سەرەتاوە باسی كرد زۆر گرنگە، كەس ناڕەزایەتی بەرامبەر ئەمە نییە، ئیتر دەتوانن میكانیزمی كودەتا بشكێنن، بەڕێز سەرۆككۆمار و بەڕێز دەوڵەت باخچەلی لەم بابەتەدا پێداگرن، ئەمجارە دەتوانن سەركەوتوو بن). دەبێت ئاگاداری میكانیزمی كودەتا بن، ئەگەرنا ئەم میكانیزمە دەتوانێت وەك شۆفڵ بەسەر پرۆسەكەدا بڕوات.

سەبارەت بە سووریا پێشنیاری ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دیموكراسیی خۆجێییە، بنەمای دامەزراندنی (ئاكپارتی) شارەوانییە، یاساكە لایەنی كەموكوڕی هەیە و دەیەوێت ئەم یاسایە بە هەموو شارەكاندا بڵاو بكاتەوە، دیموكراسیی خۆجێیی لە دیموكراسیی ئەسینادا لە هەر ناوچەیەك نوێنەرێك هەڵدەبژێردرێت و ئەوان نوێنەرایەتی ئەو ناوچەیە دەكەن ئەمە خۆجێیەتی و دیموكراسییە، بۆ سووریا پێی وایە نە لەسەر بنەمای مەزهەب و نە لەسەر بنەمای ئەتنی، بەڵكو دیموكراسییەكی بەهێزكراو لە چوارچێوەی خۆجێییدا پێویستە، كێشەی سەرەكی ئەوەیە ناوەڕۆكی ئەم چەمكە چۆن پڕ دەكرێتەوە و چۆن دەخرێتە ناو دەستوورەوە.

بۆ دەوڵەتێك هێندەی هێزە یەكگرتووە ناوەندییەكان (Unitary)، دیموكراسیی خۆجێیی هەرێمیش پێویستە، یەكێكیان بەبێ ئەوی دیكە نابێت، (ف. یڵدز پرسیاری كرد: ئایا لە سووریا دیموكراسییە خۆجێییەكان هێزێكی بەرگرییان دەبێت؟). لە چوارچێوەی ئاسایشدا هێز دەبێت، لە سووریا دەبێت دوو هێز تێكەڵ بكرێن، لە سووریا نەتەوەپەرستیی عەرەبی بەهێزە، ئەوەی بنەماڵەی ئەسەد لە سووریا كردیان دیارە، ئەگەر مەرجە دیموكراتیكەكان دابین نەكرێن، ئەحمەد ئەلشەرع-یش سبەی دەكرێت ببێتە دیكتاتۆرێك.

توركمانەكان دۆخیان لە كورد خراپترە، كۆمەڵەیەك، كۆمۆنێكی توركمانی نییە گوزارشت لە خۆیان بكەن، ئایا تەرەفەكان لە كۆمۆن تێدەگەن یان نا.

كۆمۆن واتە كۆمەڵگەیەك، كۆمەڵگەی مەدەنی و دەبێت هەبێت.

یەك دوو خێزان دەتوانن هەستن و هەموو داهاتی حەلەب بۆ خۆیان ببەن و دەبێت رێوشوێن بۆ ئەمە بگیرێتە بەر، ئەمە بۆ هەموو گەلان ڕاستە، توركمانەكان هەزار ساڵە لەوێ هەوڵی گەورەیان داوە، بوونی ئەوان بە كۆمەڵگەی مەدەنی سروشتی كارەكەیە، چەركەس و ئەرمەنیش هەن، ئەوانیش دەبێت خۆیان بكەنە كۆمەڵگەیەكی مەدەنیی مۆدێرن.

ئەگەر سووریا بەبێ كۆمەڵگەی مەدەنی یان دیموكراسیی خۆجێیی بەجێ بهێڵن، حافز ئەسەدێكی نوێ دەردەكەوێت، بۆ ڕێگریكردن لەمە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) هێزی خۆی بەكاردەهێنێت، لە پراكتیكیشدا هەرچی لە دەستی بێت دەیكات.

ئیسرائیل سووریایەكی لە كەلتووری خۆی دەوێت. ناتوانن سووریا بە تەواوی بۆ دەسەڵاتی ئیسرائیل جێبهێڵن، ئەمە مەترسیدارە. ناڵێت 'با لەگەڵ ئیسرائیل شەڕ بكەین' بەڵام بەڵێن دەدات كە هەسەدەش بەشدار بێت و بە لێهاتوویی و برایانە و هێواش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) چارەسەری دەكات، بە بانگەوازێك نابێت، پەیوەندیی چڕی پێویستە و بەبێ دیالۆگ چۆن دەكرێت.

مەهەپە بە نەتەوەپەرستی دیموكراتیك هەڵدەسەنگێنێت و بۆ توركیا زۆر پێویستە، ئەم كەڵەكەبوونە بە دڵنیاییەوە دەبێت بە ڕۆحێكی هاوپەیمانی بەش بكرێت و دەبێت تێڕوانینی دوژمنكارانەی كۆن تێپەڕێنرێت، ناچارن هاوپەیمانی دروست بكەن نەك ململانێ، عەقڵێك هەیە كە لە سەرووی هەموو حزبەكانەوەیە.

بیركردنەوەی 'دەبێت ئەولەویەتی دەوڵەت پێش هی پارتەكەم ببینم' بۆ پارتەكانی دیكەش پێویستە.

ئەوەی ئەوانی لێرە كۆكردووەتەوە و لێكی نزیك كردوونەتەوە عەقڵی دەوڵەتە، ئەگەر جەهەپەش (لە كۆبوونەوەی لیژنەكەدا) بوایە باش دەبوو.

بە ئینتیگراسیۆنێك كە ناوەندەكەی توركیا بێت، ئەگەر سووریا و عێراق پێكەوە كار بكەن ئێران ناچار دەبێت بەشدار بێت، لەوێ ئازەری هەن و لانیكەم هێندەی كورد گرنگن، بە بەشداریی ئەوانیش لە ئینتیگراسیۆنی دیموكراتیكدا ئەمە دەبێتە یەكێتیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە ئینتیگراسیۆنی دیموكراتیك ئەمە پێكەوە روودەدات.
لە توركیا "كۆماری دیموكراتیك"، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دیموكراتیك" دەبێت.

دەبێت بەبێ پەلەكردن پێكەوە كار بكەن، لە سووریا دژی دەوڵەتی یەكگرتوو (Unitary) نییە، بەڵام بەبێ دیموكراسیی خۆجێیی و كۆمەڵگەی مەدەنی هەرگیز نابێت، نابێت بكرێتە قوربانیی دیكتاتۆرییەتێكی نوێ.

(لەسەر پرسیاری حوسێن یایمان سەبارەت بەوەی 'سەرچاوەكانی نەوت و دەروازە سنوورییەكان چییان لێ دێت') دەكرێت مۆدێلێكی دابەشكردن پەرەپێبدرێت، ئەوەی بۆ سووریا پێشنیاری دەكەن بۆ ئێرانیش تاوتوێی دەكەن.

ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) توركیایەكی گەورە و كێشە چارەسەركراویان دەوێت، نەك تەنیا وازهێنان لە چەك بەڵكو شوێنەوارەكانی ناو مێشكیش دەسڕنەوە و گرنگترینیشیان ئەوەیە لە نزیكترین كاتدا لە ناوچەكەدا مۆدێلێكی هاوبەشی بۆ هەموو ئایین و گەل و كەلتوورەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشنیار دەكەن.

پێشتر چەند گوتاری نەرێنی هەبووبێت، لەمەودوا دەبێت گوتارەكان بەرەو ئەرێنی بڕۆن، بۆ ئەمەش لیژنەكە دەرگایەكی مێژوویی دەكاتەوە، ڕاپۆرت ئامادە دەكەن و پێشكەشی پەرلەمانی دەكەن، باسی ڕەهەندی یاسایی ناكەن كە لە ئەستۆی خۆیاندایە، بەڵام بۆ جێبەجێكردنی قسەكانی تەرەفەكان و گۆڕینیان بۆ پراكتیك، دەبێت سەرەتا ئازادیی پەیوەندی هەبێت.

دوای هەڵوەشاندنەوەی پەكەكە و پاككردنەوەی لە چەك، دووبارە هەنگاوی ئەرێنی دەنێت، بۆیە دەبێت ئەو یاسایەی لیژنەكە دەریدەكات یاسایەكی تایبەت بە بابەتەكە بێت.

دەبێت دۆخی یاسایی هەموو ئەوانەی پەیوەندییان بە پەكەكەوە هەیە لە سەرەوە تا خوارەوە روون بكرێتەوە، دەبێت بیر لە پێشنیاری 'پرەنسیپی هیوا'ی بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی بكرێتەوە، بەم شێوەیە لە لێبووردنی گشتی ڕزگار دەبن، لێبووردنی گشتی بۆ توركیا گونجاو نییە.

سڵاو و رێزی بۆ لیژنەكە نارد، 'بڕیار لە دەسەڵاتی ئەواندایە، بۆیە دەبێت بابەتەكە بۆ پەرلەمان بگوازرێتەوە'.

ئێران لانیكەم هێندەی ئیسرائیل قورسایی بەسەر پەكەكەوە هەیە، ئەو بەشداری لە ئایدۆلۆژیای ئێران ناكات.

هەردووكیان لەگەڵ ئیسرائیل پەیوەندیی دەوڵەتییان هەیە و پێی دەڵێن 'دەوڵەتمان رادەگەیاند، ئاپۆ رێگری كرد'، رێگری لێ دەكات، وەك ئەندامێكی كۆماری توركیا جووڵە دەكات و دەڵێت كۆمەڵگەی دیموكراتیك باشترین شێوازی چارەسەرە بۆ كورد.

ئیتر توركیا وەك دەوڵەتی خۆی (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەبینێت، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەیەوێت توركیا ببێتە كۆمارێكی دیموكراتیك.

لە پرسی بونیادنانی كۆماری دیموكراتیكدا ئاك پارتی هەنگاوی جیدی ناوە.

ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەیەوێت كەلتووری كوردی بەشداری كۆمار بكات، ئەمە دەوڵەمەندییە، نایەوێت ئەمە بە شێوەیەكی دیكە لێكبدرێتەوە.

بەڕێز باخچەلی (بەڕێز دەوڵەت باخچەلی) دەستەواژەی "مافی هیوا"ی بەخۆڕایی بەكارنەهێناوە، بەبێ ئەمە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) ناتوانێت كار بكات، دوای ئەوەی ئەمە كرا، ئەگەر لە پرسی سووریادا سەركەوتوو نەبێت دادگایی و رەخنە قبووڵ دەكات، بە دۆخی ئێستایەوە ناتوانێت دژی ئیسرائیل بوەستێتەوە، روونە كە لە ڕابردوودا كاتێك لەلای ئەسەد بوو ئیسرائیل (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)ی گەیاندە چ دۆخێك.

ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بەڵێنی داوە.

بۆ "دەم پارتی"ش وەك شاند (بۆ ئیمڕاڵی) هاتوون، گوڵستان (كڵچ كۆچیگیت)یش دەكرێت بەشدار بێت.

(لەسەر ئەوەی حوسێن یایمان ئاماژەی بەوە كرد كە هەندێك سیاسەتمەدار و كەس بە لێدوانەكانیان پرۆسەكە ژەهراوی دەكەن) لەناو پەكەكەشدا هەندێك كەس ئەمە دەكەن، لەناو پرۆسەكەدا (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) ئەگەر دەرفەتی كاركردن زیاد بێت هەموویان چارەسەر دەكرێن بەڵام كاتی دەوێت، دەرفەت و هەلومەرجەكانی بۆ ئەمە گونجاو نین، تا ئەو لە ژیاندا بێت ئەم هەنگاوە و سەدەكە بە سەركەوتوویی تێدەپەڕێت، لایەنەكان پێی دەڵێن 'سەدەی بێ تیرۆر' بەڵام ئەو دەڵێت 'سەدەی بێ توندوتیژی'، لانیكەم هێندەی لایەنەكان هێزی هەیە بەشداری بكات.

دەبێت بە هاوپەیمانی بڕۆن، ئەو زۆر بەهیوا بووە بە هاتنی ئەندامانی لیژنەكە بۆ ئێرە (ئیمڕاڵی) و قۆناخێكی مێژوویی دەستی پێكردووە، هیوادارە لایەنەكانیش ببنە كلیل بۆ گەیاندنی ئەمە بە سەركەوتن، ئەو (سەبارەت بە پرۆسەكە) گەشبینە.

فەتی یڵدز:

وەك ئەندامانی لیژنەی "یەكێتیی نەتەوەیی، هاوكاری و برایەتی" بە هەڵبژاردن لەناو خۆیاندا، ئەو وەك نوێنەری پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی (مەهەپە)، بەڕێز حوسێن (یایمان) وەك نوێنەری ئاك پارتی، خانمە گوڵستان (كۆچیگیت) وەك نوێنەری دەم پارتی هاتوون بۆ وەرگرتنی لێدوانەكانی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان).

لیژنەكە تا ئێستا ١٨ كۆبوونەوەی كردووە، گوێی لە ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، سەندیكا و ژوورەكان (Baro)، لە خانەوادەی شەهیدانەوە تا دایكانی شەممە، گوێی لە هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگە گرتووە، گوێگرتنێكی دەوڵەمەند بووە.

لە كۆتاییدا بەو راپۆرتەی دەینووسن ئەمە دەبەستنەوە بە بنەمایەك و رێگاكانی چارەسەر نیشان دەدەن، هێشتا لیژنەكە تەواو نەبووە، لە قۆناخی راپۆرت نووسین دان، هۆكاری هاتنیان ئەمەیە، ئەم دیدارە دەبێت وەك نۆزدەیەمین كۆبوونەوەی لیژنەكە هەژمار بكرێت.

ناتوانن بە درێژی باس لە رابردووی سیاسیی توركیا بكەن، ژیانی (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) وەك دامەزرێنەری رێكخراوەكە و قۆناخە سیاسییەكان دەزانن، لە كۆتاییدا لەو چەمكانەی شارەوانیی كۆمۆناڵ و لیبراڵ تێدەگەن كە كاری لەسەر دەكات، قسەكردن لەسەر مێژووی رێكخراوەكە لە ئێستادا پێویست نییە.

دەزانن (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە شێوازی چەكدارییەوە بۆ شێوازی سیاسی گواستوویەتیەوە، چڕبووەتەوە لەسەر یەكسانیی هاووڵاتیبوون، هەنگاوی كەلتووری و كۆمۆنالیتە.

تێگەیشتووە كە (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە بانگەوازەكەی شوباتی ٢٠٢٥ داوای كردووە هەموو پێكهاتەكان دەست لە خەباتی چەكداری هەڵبگرن و بوونی رێكخراوەیی خۆیان هەڵبوەشێننەوە، ئەمە كۆمەڵگەی زۆر ئاسوودە كردووە، خەڵك بەدواداچوون بۆ ئەم پێشهاتە دەكەن، گرنگە كاتێك ئەوان (مەهەپە) دەڵێن چەك دابنێن، پێكهاتەكانی سووریا، عێراق و ئێرانیش بگرێتەوە.

كێشەكان لە چوارچێوەی دیموكراسیدا چارەسەر دەكرێن، ئەمەش تەنیا بە كۆتاییهێنان بە تیرۆر لە "توركیای بێ تیرۆر"دا مومكینە.

لە تشرینی یەكەمی ١٩٩٩ لە هۆڵی دادگایی ئەویش (ف. یڵدز) وەك پارێزەری شەهیدان ئامادە بووە.

لە ساڵانی ١١٩٧٠دا بزووتنەوەی كورد لەبەر ئەوەی لەناو چەپدا بوو هەستی پێ نەدەكرا، ئێستا بەپێچەوانەوە چەپ لەناو بزووتنەوەی كورددایە.

كاتێك ئەوان لێرە بەرەو چارەسەر دەڕۆن، ئەندامێكی رێكخراوەكە بە ئاشكرا دەڵێت 'چ چارەسەرێك، چ چەكدانانێك'، تێبینی ئەوە دەدەن كە 'بڕیارەكەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان تەنیا پەیوەندی بە توركیاوە هەیە'، خەڵك دەزانێت سەرۆكی هەسەدە (فەرهاد عەبدی شاهین) كەسێكە عەبدوڵڵا ئۆجەلان پێی گەیاندووە.

نابێت هاوڕێیانی حزبی یان ئەوانەی لە سیاسەتی توركیادان ئەو زمانە بەكاربهێنن كە هی پێش لۆزان و دەستووری ١٩٢٤ بووە، ئەمە پرۆسەكە ژەهراوی دەكات.

كاتێك سەبری ئۆك لە توركیا كشایەوە، بوونی چەك بەدەست ئەندامانی رێكخراوەكەوە لەلایەن رای گشتیی توركیاوە بووە هۆی كاردانەوە، لەم خاڵەدا دەبینرێت كە (پەكەكە) بە تەواوی پابەندی بانگەوازەكەی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) نەبووە.

لە سووریا پابەندبوون بە ڕێككەوتنی ئینتیگراسیۆنی ١٠ـی ئاداری (هەسەدە) زۆر پێویستە.

سەبارەت بە سووریا دەبێت ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لێدوانێكی نوێ بدات.

ئەم دەوڵەتە، دەوڵەتی هەموومانە، (چەپ) ئاگای لەوە نییە كە "ڕەنج" شێوەی گۆڕیوە.

دەزانن لە یەكەم لێدوانیدا كاتێك گوتوویەتی 'چەك دابنێن' بە هەموو پێكهاتەكانی پەكەكەی گوتووە، (لەسەر ئەمە عەبدوڵڵا ئۆجەلان؛ لە ئێران هەموو رۆژێك لەسێدارەدان هەیە، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) داوا لە ئێران دەكات 'مافی دیموكراتیك بۆ ئازەری و كوردەكان بدات و كۆتایی بە لەسێدارەدان بهێنێت'، بۆ ئەمە دەبێت دەستپێشخەری بكەن، بێگومان ئەمە بە مانای شەڕ نایەت بەڵام تا لەسێدارەدان بەردەوام بێت (پژاك) چەك دانانێن، ئێستا دەبێت بچنە پرۆسەی دیالۆگ و ئاگربەست لەگەڵ ئێران، دەكرێت كارێكی ئینتیگراسیۆن بەسەر ئێراندا بسەپێندرێت).

تێبینی ئەوە كراوە كە پەكەكە هێزەكانی لە عێراق كشاندووەتەوە و ناردوویەتی بۆ سووریا، ئەم دۆخە لەگەڵ لێدوانەكەی پێشوو ناكۆكی دروست دەكات.

حسێن یایمان:

بە ناوی لیژنەكەوە لێرەن، پرسیارەكانی گەل لە ئەو دەكات، گوێی هەموو توركیا لێرەیە، كەشوهەوای ئێرە كاریگەری لەسەر هەموو ناوچەكە دەبێت، ئەمە بە ناوی توركیا و ناوچەكەوە مێژووییە.

وەك هاوپەیمانیی جمهور، بەڕێز سەرۆككۆمارمان و بەڕێز دەوڵەت باخچەلی بۆ چارەسەری ئەم پرسە ڕیسكێكی زۆر گەورەیان گرتووەتەبەر، بۆیە گەل چاوەڕێی هەنگاوی خێراتر دەكات بۆ چارەسەری مەسەلەكە.

لە ئەنجامدا دەبێت بە ناوی لیژنە و توركیاوە سەركەوتوو بن، ئەگەرنا كەشوهەوا و دۆخی شەقام بۆ دۆخێكی تەواو جیاواز دەگۆڕێت.

گەل گرنگی بە بانگەوازی ٢٧ـی شوباتی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەدات، بەڵام داواكاری هەیە بۆ هەنگاوی پراكتیكیی زیاتر، بە هەستیاریی هەموو خانەوادەی شەهیدانەوە هاتوون.

لە دەستەی "كەسانی دانا/عاقڵمەند"دا (Akil insanlar) بووە، ڕووبەڕووی كاردانەوەی زۆر جیدی بووەتەوە، ناچارن سەركەوتوو بن، ئەو ئەنجامەی لێرەوە دەردەچێت سەبارەت بە هەنگاوە پراكتیكییەكان دەبێتە هۆی بەردەوامیی پرۆسەكە یان ئەنجامێكی دیكە.

لەناو ئەم مێژووییەدا هەم لیژنەی پەرلەمان و هەم ئەم دیدارە مانایەكی مێژوویی زیاتر وەردەگرن، هەموو ئەوانەی بەدواداچوون بۆ دیدارەكانی دەوڵەت-ڕێكخراو دەكەن دەزانن، لە ساڵانی ١٩٩٣-١٩٥-١٩٩٩-٢٠٠٩-٢٠١٤ دەرفەتی گۆڕینی هەموو ئەم مێژووە هاتە پێشەوە، بەیاننامەی ٢٧ـی شوبات و بەستراو بەوەوە دەبێت هەنگاوە پراكتیكییەكان خێرا بن، چاوەڕوانی لە لیژنەكە زۆر بەرزە و نابێت بكەونە هەڵەكانی ڕابردووەوە، دەستێكی نەبینراو و میكانیزمی كودەتا هەیە، رێگای دەرچوون لێرە ئەوەیە كە لە سووریا و توركیا و هەموو شوێنێك رێكخراو پابەندی بانگەوازەكەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان بێت.

دەبێت برایەتیی ١٠٠٠ ساڵەی تورك و كورد پێكەوە دابین بكەن یان وێرانكاری/قەیرانی شەڕێكی زۆر گەورەتر لەمڕۆ ڕوو دەدات، (لەسەر ئەمە فەتی یڵدز گوتی: باسكردنی ئیدیعایەك كە هەرگیز بۆ توركیا روونادات، تێكدانی پرۆسەكە دەبێت و دەبێت ئاگادار بن).

مەترسیی كودەتا هەیە، دەبێت ئەمە ڕوون بكرێتەوە.

مەسەلەی سەرەكی ئەوەیە وەك شاندێك كە ئاگاداری هەموو مێژوو و ڕاستییەكانە، ئەگەر توركیای بێ تیرۆر دێتە دی، توركیا چاوەڕێی هەنگاوی پراكتیكییە، (لەسەر ئەمە عەبدوڵڵا ئۆجەلان وتی 'بەدوای هەنگاوی ئەرێنیدایە').

هەموو ئەوانەی هاتوونەتە لیژنەكە گوتوویانە دەبێت هەنگاوی پراكتیكی بنرێت و زۆر بە خێرایی جووڵە بكرێت.

بەرگرییەك هەیە، چونكە گواستنەوەی ناوەندی ڕێكخراو لە قەندیلەوە بۆ گۆڕەپانی سووریا كێشەكە چارەسەر ناكات، دەبێت ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) وەك سەركردەی رێكخراو فەرمانی یەكلاكەرەوە بدات، هەموو ڕایگشتی و توركیا چاوەڕێی ئەمەن، كاتێك ئەمە جێبەجێ بكات كەشوهەوایەكی دیكە دروست دەبێت.

هەموو ئەو لایەنانەی لە لیژنەكەدا گوێیان لێ گیراوە ئاماژەیان بەوە كردووە كە ئەگەر توندوتیژی كۆتایی پێ بێت توركیا زۆر پێش دەكەوێت، بۆیە پێویستی بە هەنگاوی كۆنكرێتی هەیە، لەبیریان دەبێت كە میكانیزمی كودەتا دەكرێت بكەوێتە كار.

لابردنی هەموو دژایەتییە مێژووییەكە و دۆزینەوەی رێگایەكی نوێ ئەركی لیژنەكەیە.

ئەو بە ڕەچەڵەك توركمان و "ئولكوجو"یە و لەپێناو برایەتیدا دەستپێشخەری كردووە.

دامەزراندنی لیژنەكە مێژووییە، بە زۆرینەی پێویست هاتوونەتە ئێرە، گەل چاوەڕێی وەڵامی پرسیارەكانە: "ئەنجام چییە، ئایا لە سووریا چەك دادەنرێت؟ ئایا ئەو دایكانەی لە دیاربەكر منداڵەكانیان دەوێت بە منداڵەكانیان شاد دەبنەوە؟ ئایا چەكەكان تەنیا لە دەست نا بەڵكو لە زهندا دادەنرێن؟"

كاتێك لێرە دەچنە دەرەوە ڕۆژنامەنووسان پرسیار دەكەن، لێدوانێك دەدەن، مەسەلەی سەرەكی لێرە ئەوەیە كە بەڕێز سەرۆكی تەشكیلاتی ئاماژەی پێ داوە "سوڕاندنی پایدەر" (بەفیڕۆدانی كات)، ڕایگشتیش دەزانێت كێشەكان بە ڕۆژێك چارەسەر نابن، دیاریكردنی نەخشەڕێگا، پێدانی پەیامی ئەرێنی و بەرزكردنەوەی چاوەڕوانیی كۆمەڵایەتی زۆر گرنگە، سایكۆلۆژیایەكی سیاسیی وا لە توركیا هەیە، دەبێت هەمووان پێكەوە ئەمە سەربخەن.

دەبێت ئەم هەنگاوە مێژووییە بە ئەنجامێكی مێژوویی پێش بخەن، ئەگەرنا پێش ناكەوێت.

بە وریاییەوە گەشبینە، ڕابردووی هەرگیز لەبیر نەكردووە و ئاماژەی بەوە كرد كە دەبێت كار بكات بۆ ئەوەی توركیای بێ تیرۆر بێتە دی.

گوڵستان كڵچ كۆچیگیت:

زۆر باش و تەندروست دیارە، تەندروستیشی زۆر باش دیارە، گوێیان لە زۆر لایەن گرتووە، بە ناوی لیژنەكەوە لێرەن، دەیانەوێت گوێی لێ بگرن، دەیانەوێت بیروڕاكانی ئەویش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لەگەڵ ڕایگشتی بڵاو بكەنەوە.

كورد بە دابینكردنی ڕێكخستنی خۆی، ئینتیگرەبوون (تێكەڵبوون) لەگەڵ كۆمار، كۆمار خاوەنی كارەكتەرێك دەبێت، چ جۆرە كۆمارێك دەبێت، ئەمە جێگەی پرسیارە.

بۆ پێشوەچوونی پرۆسەكە و بەهێزبوونی دەستی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) و بۆ ئەوەی هەموو قسەكانی بچنە بواری جێبەجێكردنەوە، دەیانەوێت ڕای ئەو بزانن سەبارەت بەوەی ئەركی سەرشانی لیژنەكە چییە.

ئاماژەی بەوە دا كە سبەی ٢٥ـی تشرینی دووەم، ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنانە و سڵاوی ژنانی گەیاند.