پەرەگراف- بوار قادر
ئەسما جلوبەرگی كوردی لەبەردایە، دەم بە پێكەنین و بەگڕوتینەوە بەچیای كواوای پێنجوێندا هەڵدەگەڕێت، تورەكەیەك بەڕوو-ـی پێیە و لەهەر شوێنێكدا بوەستێت، بەهاوكاری كەسێكی دیكەی گروپە خۆبەخشەكە، یەكێكیان دەچێنێت.
گروپەكە لە هەموو چین و توێژێكی كۆمەڵگەی تێدایە، لە ناوچە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستان، بە تایبەت پارێزگای سلێمانییەوە بەیانییەكی زووی پاییزی 2025 گەیشتوونەتە چیاكانی پێنجوێن.
"هەر بەڕوویەك دەخەمە چاڵێكەوە، بە ئومێدی سەوزبوونی دەیچێنم" ئەسما حەسەن (23 ساڵ) وای وت، ئەو لە هاوڕێیەكی بیستوویەتی هەڵمەتی چاندنی بەڕوو هەیە و بەشداریكردووە، هەرچەندە كۆلێژی پەرستاری زانكۆی سلێمانی تەواوكردووە، بەڵام ژینگەی بەلاوە مەبەستە و ئەو رۆژە ژمارەیەكی زۆر بەڕووی چاند.
چاندنی بەڕوو لە چیاكانی پێنجوێن، سێیەم چالاكی هەڵمەتی "زاگرۆسانە" بوو، دوای ئەوەی سەرەتا لە قەرەداغەوە دەستیانپێكرد بە بەشداری 150 خۆبەخش و چاندنی 10 هەزار بەڕوو، دواتر چونە دەربەندیخان و بە 200 كەس 15 هەزار بەڕوویان چاند.
شلێر سەمەد، رێكخەری تۆڕی زاگرۆسانە بۆ پەرەگراف وتی "لە پێنجوێن 400 كەس بەشداربوون و پێكەوە 20 هەزار تۆوی بەڕوویان چاند"، بەڕووەكان خۆبەخش دابینیانكردووە و ئەو هەڵمەتە چەند ناوچەیەكی دیكەش دەگرێتەوە.
زاگرۆسانە لە 2018ـەوە هەیە، مەبەست لێی چاندن و بوژاندنەوەی ژینگەی ئەو ناوچانەیە کە چیای زاگرۆسی پێدا تێدەپەڕێت، نەك تەنیا لە سلێمانی، لە چەندین ناوچەی دیكەی باكور و خۆرئاوا و رۆژهەڵاتی كوردستانیش هەمان هەڵمەت بەڕێوەدەچێت، بە گشتی لە پاییزدا دەبێت و نزیكەی مانگێك دەخایەنێت.
"لە 2018ـەوە بەشێوەی تاكەكەسی و گروپی بچوك بچوك بوین، بۆ نمونە گروپی شاخەوانی بڕێك بەڕوومان دەبرد و كاتی شاخەوانی دەچێنرا، بەڵام ئەمساڵ تۆڕەكە فراوان بوو، پێنج سەنتەر و رێكخراو بەشدارن" شلێر دەڵێت، یەكێك لە ئاڵنگارییەكان ئەوەیە باری دارایی خەڵك باش نییە لەكاتێكدا بۆ بەشداریكردن کەسەکە دەبێت خۆی خەرجی هاتوچۆ و خواردنی لە ئەستۆ بگرێت.
روبەری دارستان لە هەرێمی كوردستان، بە ههردوو شێوازی سروشتی و دهستكرد دوو ملیۆن و 542 ههزار و 993 دۆنمه و لهو ڕووبەرەشدا، 35 ههزار و 472 دۆنم بە شێوەى دەستکرد داچێندراون.
ساڕێژ عەزیز (53 ساڵ)، خەڵكی رۆژهەڵاتی كوردستانە و هەشت ساڵە لە سلێمانی نیشتەجێیە، دڵخۆش بوو بە هەڵمەتی زاگرۆسانە و دەڵێت "دەمەوێت نیشتمانەكەم سەوز بكەم"، تەنیا داواكارییەكی هەبوو، "خەڵك هەیە ئاساییە بەشدار نەبن لە سەوزكردن، بەس با لەناوی نەبەن، نەیسوتێنن و نەیبڕن".
ئەو، كە گروپێكی شاخەوانی و ژینگەیی بەڕێوەدەبات، دوای چاندنی چەند دەنكێك بەڕوو، وتی، ناشتن بە تۆو ئەگەری سەركەوتنی زیاترە، چونكە رەگی خۆی لەو شوێنە دادەكوتێت بەپێچەوانەی نەمامەوە، كە دەبێت جارێكیتر رەگ و ریشەی خۆی رابهێنێتەوە لەگەڵ شوێنە نوێیەكەی.
بەهۆی گەرمبوونی كەشوهەوای گۆی زەوی، ستانداردی جیهانیی ڕێژەی سەوزایی لە 15%وە بۆ 25% بەرزكراوەتەوە. پێویستە هەر وڵاتێك ڕێژەی سەوزاییەكەی بۆ ئەو ئاستە یاخود زیاتر بەرزبكاتەوە. لە هەرێمی كوردستان رێژەی سەوزایی وەك دەستەی ژینگە بڵاویكردۆتەوە، روبەروی سەوزایی، بە ناوشار و دارستانەكانەوە، گەیشتۆتە نزیكەی سەدا 20.
یەریڤان شاسوار، پسپۆڕیی لە كشتوكاڵ و پیسبونی هەوادا هەیە، جگە لەوەی یەكێكە لە رێكخەرانی زاگرۆسانە، هاوكاری بەشداربوانی دەكرد چۆن زانستیانە بەڕوو بچێنن.
ئەو بۆ پەرەگراف رونیكردەوە، كە بەڕوو تایبەتمەندی خۆی هەیە بۆ رواندن، بەپێچەوانەی تۆوەكانی ترەوە، لەكوێوە چەكەرە بكات دەبێت ئەوەی لەژێرەوە بێت یان بەپاڵكەوتوویی دابنرێت، بۆیە دەبێت بەزانستی بچێندرێت و بۆ ئەگەری سەركەوتنی پێویستە 10-15سانتیم گڵی لەسەر بێت، تا ئاو راینەماڵێت و كەمتر دەمی ئاژەڵی پێبگات.
"دەنكە بەڕوەكە بڕوێت یان ئاژەڵی كێوی بیخوات بۆ ئێمە هەمان كاریگەری هەیە، ئەویش هەر بوژاندنەوەی سروشتە، هەندێكجار دەنكە بەروەكان كرمۆڵن یان لاوازن كە ئەویش هەر بەهۆی گۆڕانی كەشوهەواوەیە، بۆیە كە نەڕوێت باببێتە خواردنی ئاژەڵێكی كێوی" یەریڤان وادەڵێت.
دار و سەوزایی لێكەوتەكانی گۆڕانكاریی ئاووهەوا كەمدەكەنەوە، كە بەپێی هۆشدارییەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان؛ عێراق بە هەرێمی كوردستانەوە پێنجەم وڵاتی كاریگەرن بەو گۆڕانكارییانە كە بەهۆیەوە ساڵانە دەیان هەزار دۆنم خاكی بە پیت و دارستان لەدەستدەدات، جگە لە كارەساتە ژینگەییەكانی تر.
ئاوارە ئەحمەد، بەڕێوەبەری پاوان و دارستانی سلێمانی بۆ پەرەگراف وتی "ئەو گروپە نەهاتون داوای هەماهەنگی لە ئێمە بكەن تا پێكەوە كاربكەین، بەڵام ئەگەر كارەكە بەشێوەی رێكخراو و زانستی بكەن، زۆر جێگەی دڵخۆشییە و دەستخۆشییان لێدەكەین".
ئەوەش لە كاتێكدایە هەرێمی كوردستان بۆ پاراستنی دارستان و كاروباری پەیوەست بە دارستانەكان پشت بە یاسای ژمارە 10ـی ساڵی 2012 دەبەستێت، كە بڕگەیەكی دەسەڵاتی داوە بە حكومەت بە هەماهەنگی لایەنی پەیوەندیدار، دار بڕوێنن لەو ناوچانهی روبهڕوی روتانهوه دهبنەوە.
بەڕێوەبەرایەتی دارستان هیچ ئامارێكیان دەربارەی رێژەی زیانی ئاگركەوتنەوە لە دارستانەكان و بوژانەوەی ڕوبەری سەوزاییە سروشتییەكان نییە، وەك ئاوارە ئەحمەد ئاماژەی پێدا، هۆكارێكیان ئەوەیە "كێشەی كەمی كارمەند و زۆری كارمان هەیە، بۆ نمونە تەنیا 2-3 كارمەندمان تایبەت بە چیای گۆیژە هەیە".
لە ساڵانی رابردودا ئاگركەوتنەوە بەهۆكاری جیاواز و لە چەندین ناوچەدا زیانی بە دارستان و ئاژەڵی كێوی و ژینگە گەیاندووە، دوایینیان لە تەموزی 2025ـدا لە هەڵەبجە، زیاتر لە پێنج هەزار دۆنم دارستانی سروشتی سوتا.
شارەزاكەی كشتوكاڵ دەڵێت، ناتوانن پێشبینی سەركەوتنی هەڵمەتی زاگرۆسانە بكەن، چونكە دیراسە نەكراوە، بەڵام بۆ ئەگەری سەركەوتنی، بەڕووی هەمان ئەو ناوچەیە بەكاردەهێنن كە هەڵمەتەكەی پێدەگات، بۆ نمونە دەنكە بەڕوی پێنجوێن لە پێنجوێن و بەڕوی بەرانانیان لە بەرانان چاندووە.
یەریڤان شاسوار وتی "هەڵبژاردنی بەڕوو، لەبەرئەوەیە شاخەكانی كوردستان نیشتمانی بەڕووە و دارستانی سروشتیش دەبێت بەو جۆرە زیادبكرێت كە پێشتر خۆی چی تێدا بووە، بۆ ئەوەی سەركەوتووبێت، جگە لەوەی بەڕوو درەختێكی قایم و خۆگونجێنە لەگەڵ ناوچەكەدا و خزمەتی ناوێت".
خۆبەخشەكانی زاگرۆسانە، رێنمایی دەكرێن بۆ چاندن بەشێوەی زانستی و بە دوای نیشتیمانی بەڕوودا دەگەڕێن، تا سەوزتری بكەن و رێنەدەن لێكەوتەی گۆڕانی جیهانیی كەشوهەوا بیكاتە چیای ڕوتەڵ.
"لەم هەڵمەتە زۆر رەچاوی پاراستنی ژینگە و ئاژەڵەكانیشمان كردووە، ئێمە وتمان؛ بەڕوو بۆ سمۆرە و كرتێنەرەكانیش دەڕوێنین بابیخۆن، لە 10 هەزار دەنكە بەڕوو ئەگەر هەزار دانە بڕوێت، ئەوا بۆ ئێمە زۆرە و جێی خۆشحاڵییە" شلێر سەمەد، وای وت.