پەرەگراف – دهۆك
دابەشكردنی زەوی نیشتەجێبوون لە هەرێمی كوردستان، كە وەكو دەستكەوت و خەڵاتێك فەرمانبەرانی دڵخۆش كردووە، لەلایەكی ترەوە بۆتە بەڵا بۆ پێكهاتە ئاینیی و نەتەوەییەكان.
شەپۆلێكی توندی نیگەرانی و ترس لەلای پێكهاتەكان، بە تایبەت كریستیان و ئێزیدییەكان هەیە دەربارەی ئەو ناوچانەی زەوی تێدا تەرخانكراوە، بە سەرئێشە و هەڕەشەی دەبینن، كە "گۆڕینی دیمۆگرافیا"ـی زێدی باوباپیرانی لێدەكەوێتەوە.
لە هەموو پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان، حكومەت هەڵمەتی دابەشكردنی زەوی دەستپێكردووە و بەردەوامە، بەڵام هیچیان هێندەی دهۆك و بەدوای ئەویشدا لە هەولێر، ناڕەزایی دروستنەكرد.
ناوچەیەك لە هەستیاری
تائێستا لە سنووری پارێزگای دهۆك بە دوو وەجبە زەوی دابەشکراون، کە ژمارەیان دەگاتە نزیکەی دوو هەزار پارچە زەوی. زۆرینەی ئەو زەوییانە دەکەونە قەزای سێمێل، کە ناوچەیەکی هەستیارە و ئێزیدی و کریستیانی تێدا نیشتەجێن.
"بەپێی یاسا و هەموو رێكارەكان، زەوییەكان هی ئێمەن، قبوڵ ناكەین هیچ كەس و لایەنێك دەست بۆ زەوییەكانمان ببەن، رێگا نادەین كوژاندنەوە (لە زەوی كشتوكاڵییەوە دەكرێن بە نیشتەجێبوون) بۆ زەوییەكانمان بكرێت" شموئێل زەیا، موختاری گوندی باختمێ بۆ پەرەگراف وای وت.
گوندی باختمێ، گوندێكی دێرینی كریستیانەكانە و دەكەوێتە سنوری قەزای سێمێل، روبەرەكەی زیاتر لە پێنج هەزار و 500 دۆنمە، لە كۆی سەروو پێنج هەزار خێزانی گوندەكە ئێستا نزیكەی 100 خێزانێكی تێدا نیشتەجێیە.
ژمارەی هەموو كریستیانەكان لە عێراق، ناگاتە 300 هەزار هاوڵاتی، لە كاتێكدا تا پێش روداوەكانی ساڵی 2003و کەوتنی ڕژێمی بەعس، ژمارەی كریستیان ملیۆنێك و 500 هەزاری كەسی تێدەپەڕاند. لە 2014 بەدواوەش لەلایەن داعشەوە زۆرینەیان ناچار بە كۆچ و ئاوارەیی كران.
موختاری باختمێ دەڵێت، بژێوی ئەو خەڵكەی ماوەتەوە لەسەر ئەو زەوییانەیە بە چاندنی گەنم و جۆ و بەرهەمەكانی تر. بەوتەی كریستیانەكان زەوییەكانی ئەو گوندە هەرزوو بە پارە لە حكومەتی عێراقەوە لەسەر خاوەنەكانی تاپۆ كراون.
هەوڵ هەیە بۆ گەیاندنی دەنگی ناڕەزایی و رێگری لە دابەشكردنی زەوی ناوچەكانی كریستیان، لەڕێی پەرلەمانی كوردستان و هەروەها گەیشتە ئاستی وڵاتانی دیكەش، "لەسەر خەتین تا زەوییەكانمان هەر بۆ ئێمە بمێننەوە، هەرشتێك بكرێت لە دژی ئەو خەڵكە، ئەوا بەدڵنیاییەوە هیچ كەسێك لەسەر گوندەكە نامێنێت و بەتەواوی چوڵ دەكرێت".
ئاینی مهسیحی، دووهم گهورهترین ئاینه له عێراق دوای ئیسلام، بهپێی دهستوری عێراق دانیپێدانراوه و مافی بەکارهێنانی زمان، ئاین و پارێزگاریکردن لە کەلتوری خۆیان هەیە و مافەكانیان پارێزراون.
لە ناوچە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستان؛ مەسیحی، توركمان، ئێزدی، شەبەك، كاكەیی، مەندائی و چەندین پێكهاتەی نەتەوەیی و ئاینی دەژین، كە بەپێی یاسا مافەكانیان دانی پێدانراوە، تەنیا كریستیان زیاتر لە 200 هەزار كەس دەبن و لەو ژمارەیە نزیكەی 60 هەزار كریستیان لە دهۆك هەن.
"بەدرێژایی مێژوو، زۆرجار هەوڵی گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكانی ئێزیدی نشین دراوە، بەتایبەتیش لەم سنورە و هەروەها لە كۆمەڵگەی شاریا، بەڵام ئێزدییەكان قبوڵیان نەكردووە، بەخوێن بەرگریمان لەناوچەكانی خۆمان كردووە و ئێستاش ئامادەین بەهەموو شێوەیەك بەرگری بكەین" شوكری رەشید، وای وت، ئەو ژنە ئێزیدییە لە ناوەندی ناحیەی خانكێ نیشتەجێیە لە قەزای سێمێل.
ناحیەی خانكێ، 18 گوندی لەسەرە و دانیشتوانی زیاتر لە 10 هەزار كەس دەبن، زۆرینەی خەڵكەكەی ئێزیدییە، 41 پارچە زەوی تیایدا بۆ چەند فەرمانبەرێكی موسڵمان و كریستیان دەرچووە، ئەوەش بۆتە ناڕەزایی لای ئێزدییەكان. ژمارەی ئێزیدییەکان لە عێراق 550 هەزار كەس بووە، 360 هەزار هاوڵاتی ئەو پێكهاتەیە ئاوارە بوون و زیاتر لە 100 هەزار كەسیش كۆچیانكردووە، بەپێی ئامارێكی پێشتری حكومەتی هەرێم، كە زۆرینەیان لە قەزاكانی شنگال، شێخان، باشیك و ناوچەكانی تری دەشتی نەینەوا دەژین.
رەشید گومانی هەیە، كە بۆچی هەر ماوەی جارێك پرسی هاوشێوە سەرهەڵدەداتەوە و دەیانخاتە دڵەڕاوكێ و دوودڵییەوە، "ئەم بابەتە بەیاسا رێكخراوە، نابێت هیچ كەس و لایەنێك دەست بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكانی ئێزیدی نشین ببات".
بەپێی یاسای پاراستنی مافی پێكهاتهكان له هەرێمی كوردستان، رێگەنادرێت بە هیچ رهفتارێك یان ههر سیاسهتێكی نهرێنی كهوا ببێته هۆی گۆڕینی بارودۆخی رهسهنی ئهو ناوچانهی پێكهاتهیهكی دیاریكراو تیایدا نیشتهجێن و، رێگهگرتن له ههر بهخاوهنبوونێك كهوا ئامانجی یان ببێته هۆی گۆڕانكاری دیمۆگرافی.
بێ هیوایی لە ناوخۆ و دۆسیەیەك لە ئاستی نێودەوڵەتی
مەترسی و نیگەرانی پێكهاتەكان لە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكانیان نوێ نییە، هەر ساڵە و لەسەر دۆسیەیەكی دیكە، یان بە جۆرێكی تر سەرهەڵدەداتەوە، بۆ هەر یەكێكیشیان لیژنە و رێكار هەبووە، لەوانە لیژنەیەك لە ساڵی 2018، لیژنەیەكی دیكە لە ساڵی 2020 و هاوكات لیژنەیەك لە ساڵی 2021 هەرسێكیان بۆ یەك ناونیشان بوو: چارەسەری كێشەی زەوی و زاری كریستیانەكان.
بەڕێوەبەرایەتی گشتی كاروباری كریستیانەكان لە هەرێمی كوردستان، زۆر بە راشكاوانە "تاڕادەیەك بێ هیوایی" خۆی لە چارەسەری ئەو كێشەیە نیشاندەدات.
خالید جەمال، بەرێوەبەری كاروباری كریستیانەكان لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئاینیی حکومەتی هەرێم بە پەرەگراف-ـی وت "پرسی گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكانی كریستیان نشین لەسنوری پارێزگای دهۆك و هەولێر هەیە، لەعەنكاوە و چەند شوێنێكی تر و زەوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر تائێستاش بەتەواوی كێشەكە چارەسەرنەكراوە، بەشێكیان قەرەبوكراونەتەوە و بەشێكی تر قەرەبوو نەكراون".
ئەو دۆسیەیانە بوون بە بابەتی نێودەوڵەتی وەك جەمال وتی، ساڵانە لە راپۆرتەكانی رێكخراوی هاوشێوەی ئەمنستی ئینتەرناشناڵ باسدەكرێت.
سەرەڕای پێکهێنانی چەندین لیژنە، بەڵام واقیعی سەر زەوی ئەوە پیشان دەدات کە کێشەكە وەک هەڕەشەیەکی جددی لەسەر پێکەوەژیان و مانەوەی پێکهاتە ڕەسەنەکان لە پارێزگای دهۆک و هەولێر ماوەتەوە. ئێستا پێکهاتەکان چاوەڕێی هەڵوێستێکی کردەیین، نەک تەنیا بەڵێن و پێکهێنانی لیژنە.
چوار حیزبی كریستیان (بزاڤی دیموكراتی ئاشوری، حیزبی بەیت نەهرینی دیموكراتی، حیزبی یەكگرتووی بەیت نەهرەین و حیزبی نیشتیمانی ئاشوری) چەند هەفتەیەك لەمەوبەر بە بەیاننامەیەك دوو داواكارییان خستەڕوو: راگرتنی رێكارەكانی كوژاندنەوەی زەوی لەناوچەكانی كریستیان نشین لەگەڵ گەڕاندنەوەی زەوییەكان بۆ خاوەنەكانیان بەپێی یاسا بەركارەكان.
ئێزیدییەكانیش لەسەر ئاستی سیاسی قسەیان هەیە، خاڵ عەلی، وتەبێژی هاوپەیمانی دۆزی ئێزیدی لە شنگال بۆ پەرەگراف وتی، هیچ لارییان نییە حكومەتی هەرێم زەوی بە فەرمانبەرانی خۆی بدات، بەڵام نەك لەسەر زەوی ئێزیدییەكان، پێشنیازیكرد زەوی ناوچەكانی موسڵمان نشین بەسەر موسڵمان و زەوی خاكی ئێزیدی بەسەر ئێزیدییەكاندا دابەشبكرێت.
"بەداخەوە لە هەرێمی كوردستان هەوڵێكی باش هەیە كە دیمۆگرافیای چەند ناوچەیەكی ئێزیدی نشین بگۆڕدرێت، بەتایبەت لە خانكێ و شاریا، كە ئەوەش پێچەوانەی یاسایە"، هەروەها جەختیكردەوە "هەموومان دەزانین گۆڕینی دیمۆگرافیا چی بەسەر قەزای شێخاندا هێناوە، پێشتر ئێزیدییەكان لەو قەزایەدا زۆرینەبوون و ئێستا بوونەتە كەمینە... ترسمان هەیە ناوچەكانی تریش بەدەردی شێخان بچن". شێخان ناوچەی جێناكۆكی نەینەوایە، بەڵام لەڕوی كارگێڕییەوە سەر بە دهۆكە، ژمارەی دانیشتوانەكەی نزیكەی 70 هەزار كەسە.
بەپێی دەستوری عێراق، مافەكانی پێكهاتەكان پارێزراوە، لە نێویاندا خاوەندارێتی موڵك، هەر خاوەندارێتییەكیش بە مەبەستی گۆڕینی پێكهاتەی دانیشتوان بێت قەدەغەیە.
بەگشتی لە هەرێمی كوردستان دوو جۆر زەوی هەن، لێپرسراوەكەی كاروباری كریستیان باسیدەكات، یەكێكیان پێیدەڵێن "مولك صرف" كە هی خاوەنەكەیەتی و ئەگەر لێی بسەندرێت زۆردارییەکی ئاشكرایە، وەك ئەوەی سنوری گوندی باختمێ، "هیوادارم ستەمیان لێ نەكرێت و هەوڵی باش دەدەین لەگەڵ ئیدارەی پارێزگا و لایەنەكانی تر كە دەست بۆ زەوی كریستیانەكان نەبەن".
جۆری دووەمی زەوی، "مملوك للدولە"ـیە و لەژێر چاودێری وەزارەتی كشتوكاڵ و داراییدایە، بەڵام ساڵانێكە لە باووباپیرانیان بۆیان ماونەتەوە و كشتوكاڵی لەسەر دەكەن، ئەو جۆرە زەوییانە حكومەت كوژاندنەوەیان بۆ دەكات و دواتر بۆ هەر دۆنمێك زەوی 200 بۆ 250 مەتر لە هەمان شوێن یان شوێنێكی تر قەرەبوو دەداتە جوتیاران.
"كێشەكە لەوەدایە دادگاش بڕیار بدات جێبەجێناكرێت، لەبەر مەحسوبیەتی ئاغاكان یان سەرۆكی دادگا كوڕی فڵان ئاغایە، ... ئەم كێشەیە ڕۆژێك لە ڕۆژان هەر دەبێت چارەسەر بكرێت، حەق حەقە و دەبێت بگەڕێتەوە" خالید جەمال، وای وت.