پەرەگراف
ملیۆنێک و ١٩٠ هەزارو ١٢٩ مووچەخۆر
مانگانە ٩٤٥ ملیار و ٨١٧ ملیۆن دینار
ساڵانە نزیکەی ١١ ترلیۆن و ٣٥٠ ملیار دینار
زۆرترین پارەی مووچە بۆ کەرتی ئەمنییەو ئاسایش بەرزترین مووچەی هەیە
نوێترین ئامارەکان لەبارەی مووچەی حکومەتی هەرێمی کوردستان کە پەرەگراف لە کتێبی چالاکییەکان و چاکسازییەکانی وەزارەتی دارایی (٢٠١٩-٢٠٢٥) دەستی کەوتووەو شیکاریی بۆ کردووە، ڕوونترین وێنە لەبارەی پێکهاتەی دارایی حکومەت پیشان دەدەن. بە بەراوردکردن و شیکاریی ئەم داتایانە لەگەڵ ژمارەی دانیشتوانی هەرێم، دەردەکەوێت کە حکومەتی هەرێم تەنیا لەگەڵ کێشەی داهاتدا ڕووبەڕوو نییە، بەڵکو کێشەیەکی بونیادیی قووڵی لە خەرجییەکاندا هەیەو مووچە مانگانە پارەیەکی زەبەلاحی دەوێت.
بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان ٦,٥١٩,١٢٩ کەسە؛ بەم شێوەیە دابەش بوون: ٢,٥١٧,٥٣٤ لە هەولێر، ٢,٤٠١,٧٢٤ لە سلێمانی و هەڵەبجە، و ١,٥٩٩,٨٧١ لە دهۆک.
لە بەرانبەر ئەم ژمارەیەی دانیشتوواندا، بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی دارایی ١,١٩٠,٣٩١ کەس مانگانە پارە لە حکومەت وەردەگرن، کە مانگانە ٩٤٥ ملیار و ٨١٧ ملیۆن دینار و ساڵانە نزیکەی ١١ ترلیۆن و ٣٥٠ ملیار دینار دەکات.
ئەم ژمارانە ئاماژە بەوە دەکەن کە لە هەر ٥.٥ دانیشتوویەکی هەرێم، یەکێکیان مانگانە مووچە، خانەنشینی، یان هاوکاریی دارایی لە حکومەت وەردەگرێت. بە واتایەکی دیکە، پارەدانەکانی حکومەت دەگاتە ١٨.٣٪ی کۆی دانیشتووانی هەرێم. بژێوی زۆرینەی دانیشتووانی کوردستان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە توانای حکومەت بۆ دابینکردنی مووچە.
ئەمەش ئەوە روون دەکاتەوە کە بۆچی هەر ناکۆکییەکی دارایی نێوان هەولێر و بەغداد، بە خێرایی دەبێتە قەیرانێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی.
داتاکان ئاماژە بەوەش دەکەن کە حکومەتی هەرێم خەسڵەتەکانی ئەوەی تێدایە کە ئابووریناسان بە "دەوڵەتی مووچە (payroll state) ناوی دەبەن. لەبری ئەوەی وەک حکومەتێک کار بکات کە بودجەکەی بۆ خزمەتگوزارییە گشتییەکان و پڕۆژە گەشەپێدانەکان تەرخان بکات، بودجەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ مووچەی مانگانەی فەرمانبەران تەرخان کراوە.
تەنیا ٣٨٢,٣٥٠ کەس — واتە ٣٢٪ی کۆی مووچەخۆران — فەرمانبەری شارستانیی کاران کە لە دامەزراوە حکومییەکاندا دەوام دەکەن.
ئەو ٦٨٪ی کە دەمێنێتەوە، پێکهاتوون لە هێزە سەربازییەکان، هێزە ئەمنییەکان، خانەنشینان، گرێبەستەکان، سودمەندانی چاودێری کۆمەڵایەتی، و کەسوکاری شەهیدان و ئەنفالکراوان. بە واتایەکی دیکە، لە بەرانبەر هەر فەرمانبەرێکی شارستانیی کارا، زیاتر لە دوو کەسی دیکە هەن کە لە دەرەوەی هێزی کاری شارستانی، پارە لە حکومەت وەردەگرن.
داتاکانی مووچە خەسڵەتێکی دیکەی بودجەی حکومەتی هەرێم دەخەنە ڕوو کە ڕۆڵی سەرەکیی کەرتی ئەمنییە.
بە تێکڕا، پێشمەرگە، خانەنشینانی پێشمەرگە، هێزەکانی وەزارەتی ناوخۆ و ئاسایش، ٤٢١,٥٩٨ کەس پێکدەهێنن — کە دەکاتە ٣٥.٤٪ی کۆی ئەو کەسانەی پارە لە حکوومەت وەردەگرن.
کۆی مووچەی مانگانەیان دەگاتە ٣٩١.٨ ملیار دینار، کە ٤١.٤٪ی کۆی پارەی مووچەی مانگانەی حکومەت دەکات.
بە زمانێکی سادە، لە هەر ١٠ دینارێک کە بۆ مووچە خەرج دەکرێت، زیاتر لە ٤ دیناری بۆ دامەزراوە ئەمنییەکان دەچێت.
ئەم خەرجییانە، بە لەبەرچاوگرتنی بەرپرسیارێتییە ئەمنییەکان و مێژووی هەرێمی کوردستان، تا ڕادەیەک پاساویان هەیە. بەڵام لە هەمان کاتدا توانای حکومەت بۆ وەبەرهێنان لە کەرتەکانی پەروەردە، تەندروستی، ژێرخان و هەمەجۆرکردنی ئابووری سنووردار دەکات.
پابەندییەکانی خانەنشینی
حکومەت مووچە دەداتە ٢٠١,٣٣٧ خانەنشینی شارستانی و ١٣٩,٠١٥ خانەنشینی پێشمەرگە، کە کۆی گشتییان دەگاتە ٣٤٠,٣٥٢ خانەنشین.
مووچەی مانگانەی خانەنشینییان ٢٢٢.٨ ملیار دینارە، کە نزیکەی چارەکێکی کۆی پارەی مووچە پێکدەهێنێت.
کاتێک خانەنشینان، سودمەندانی چاودێری کۆمەڵایەتی، و کەسوکاری شەهیدان و ئەنفالکراوان کۆدەکرێنەوە، حکوومەت بژێوی ٤٩٤,٥٢١ کەس دابین دەکات کە یەکسانە بە ٤١.٥٪ی کۆی مووچەخۆران.
بە هەبوونی ٣٨٢,٣٥٠ فەرمانبەری شارستانیی کارا بۆ ٦.٥٢ ملیۆن دانیشتووان، هەرێم نزیکەی یەک فەرمانبەری بۆ هەر ١٧ دانیشتوویەک هەیە. بەڵام کاتێک هەموو جۆرەکانی تری مووچەخۆران هەژمار دەکرێن، بۆ هەر ٥.٥ دانیشتوویەک، یەک مووچەخۆری حکومەت هەیە.
ئەم ژمارانە ڕاستییەکی مێژوویی ئابووری کوردستان دوپات دەکەنەوە: حکومەت وەک گەورەترین خاوەنکار و سەرچاوەی سەرەکیی داهاتی خێزانەکان دەمێنێتەوە. هەرچەندە ئەمە یارمەتیدەر بووە لە پاراستنی جۆرێک لە سەقامگیریی کۆمەڵایەتی، بەڵام بووەتە هۆی سستبوونی کەرتی تایبەت و وایکردووە گەشەی ئابووری بە توندی بەستراوە بێت بە خەرجییە گشتییەکانەوە.
وەزارەتی دارایی ٥٢٥,٤٥٨ مووچەخۆر — واتە ٤٤.١٪ی کۆی مووچەخۆران — وەک "دەرەوەی میلاک" یان ناهەمیشەیی پۆلێن دەکات، لەوانە فەرمانبەرانی گرێبەست و جۆرەکانی دیکە. هەرچەندە تێکڕای مووچەکانیان کەمترە لە فەرمانبەرانی هەمیشەیی، بەڵام مانگانە ٢٨٣.٧ ملیار دینار بۆ مووچەکانیان تەرخان دەکرێت.
ئەمە بەو مانایەیە کە نزیکەی نیوەی هەموو ئەوانەی پارە لە حکومەت وەردەگرن لە دەرەوەی میلاکی هەمیشەیی فەرمانبەری شارستانین.
دابەشبوونی جوگرافیی مووچەخۆران
هەولێر ٥٨٥,٣٦٤ مووچەخۆری هەیە (٤٩٪ی کۆی مووچەخۆران) کە ٤٨٩.١ ملیار دینار وەردەگرن، ئەمەش زیاتر لە نیوەی پارەی مووچەی مانگانەی حکومەتە.
سلێمانی ٤٣٦,٧٤٠ مووچەخۆر و ٣٤١.٩ ملیار دیناری هەیە، لە کاتێکدا دهۆک ١٤٠,٢٠٦ مووچەخۆر و ٩٥.٦ ملیار دیناری بۆ تەرخان دەکرێت.
وەزارەتی دارایی ئەوەی ڕوون کردووەتەوە کە کە مووچەی پێشمەرگە، هێزەکانی ناوخۆ، ئاسایش و خانەنشینانی پێشمەرگە کە لە دهۆک خزمەت دەکەن، لە ڕووی کارگێڕییەوە لە هەولێرەوە دابین دەکرێت. بە هەمان شێوە، پێشمەرگەو هێزە ئەمنییەکان و کەسوکاری شەهید ئەنفالکراوان سەر بە میلاکی سلێمانین.
لە هەڵەبجە لە کۆی ١٥,٣٣٤ مووچەخۆری ئەم پارێزگایە، نزیکەی ٦٣٪یان خانەنشینی شارستانین، لە کاتێکدا تەنیا ٢٠٪یان فەرمانبەری کاران. ژمارەی خانەنشینان سێ ئەوەندەی فەرمانبەرانی کارایە، ئەمەش دەریدەخات چۆن پابەندییەکانی خانەنشینی خەریکە زاڵ دەبن بەسەر دارایی گشتیدا، تەنانەت لە بچووکترین پارێزگای هەرێمیشدا.
داتاکانی مووچە جیاوازییەکی بەرچاویش لە تێکڕای مووچەی کەرتەکان پیشان دەدەن.
کارمەندانی ئاسایش بە تێکڕا بەرزترین مووچەی مانگانەیان هەیە کە نزیکەی ملیۆنێک و ٥٦٠ هەزار دینارە، دوای ئەوانیش هێزەکانی وەزارەتی ناوخۆ دێن بە ملیۆنێک و ٢١٠ هەزار دینار. تێکڕای مووچەی فەرمانبەرانی شارستانی نزیکەی ٩٥٨ هەزار دینارە، لە کاتێکدا پێشمەرگە نزیکەی ٨٠٨ هەزار دینار وەردەگرن. خانەنشینان لە نێوان ٦٣٠ بۆ ٦٩٠ هەزار دینار وەردەگرن، و سودمەندانی چاودێری کۆمەڵایەتیش تەنیا ١٤٥ هەزار دینار وەک تێکڕای مانگانە وەردەگرن.
نزیکەی هەموو جۆرەکانی مووچە لە هەرێمی کوردستان پابەندیی یاسایی پارێزراون. حکومەت ناتوانێت بە ئاسانی مووچەی خانەنشینی، هێزە ئەمنییەکان، یان هاوکارییەکانی کەسوکاری شەهیدان و ئەنفالکراوان کەم بکاتەوە.
لە ئەنجامدا، کاتێک داهاتی نەوت کەم دەکات یان ناردنی بودجە لە بەغداوە دوادەکەوێت، مەودای حکومەت بۆ دەستکاریی خەرجییەکان زۆر سنووردارە. پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان و وەبەرهێنان یەکەم شتن کە دوادەخرێن، دابینکردنی مووچە دەبێتە کێشەی سەرەکی لە هەر قەیرانێکی داراییدا.
ژمارەکان ئەوە دەردەخەن کە تەحەدای سەرەکیی بودجەی حکوومەتی هەرێم تەنیا دابینکردنی داهاتی زیاتر لە بەغداوە یان زیادکردنی هەناردەی نەوت نییە؛ کێشە قووڵەکە لە خودی پێکهاتەی خەرجییەکاندایە.
پارەی ساڵانەی مووچە ئێستا لە ١١ ترلیۆن دینار تێپەڕیوە، ئەمەش بۆشاییەکی دارایی زۆر کەمی بۆ ژێرخان، گەشەپێدان و هەمەجۆرکردنی ئابووری هێشتووەتەوە. دامەزراوە ئەمنییەکان پتر لە ٤٠٪ی خەرجیی مووچە دەبەن، خانەنشینی بەردەوامە لە زیادبوون، نزیکەی نیو ملیۆن کەسیش پشت بە هاوکارییە کۆمەڵایەتییەکان دەبەستن.
بە کۆی گشتی، داتاکانی وەزارەتی دارایی حکومەتێک پیشان دەدەن کە داراییەکەی بە توندی لەژێر دەستی تێچووە جێگیر و گەشەسەندووەکانی مووچەدایە. مەگەر گەشەی ئابووری بە شێوەیەکی بەرچاو خێراتر بێت لە گەشەی مووچە، یان چاکسازیی بونیادی ئەنجام بدرێت، بودجەی حکومەتی هەرێم هەمیشە لەبەردەم هەڕەشەی شۆکەکانی داهاتدا دەبێت و توانایەکی کەمی دەبێت بۆ وەبەرهێنان لەو خزمەتگوزارییانەی کە بۆ گەشەی ئابووریی درێژخایەن پێویستن.