بنەمای پەرەگراف متمانەیە

گەشتێك بۆ ناو حوكمڕانیی ژن لەناو هۆزی ژنسالاری موسو

گەشتێك بۆ ناو حوكمڕانیی ژن لەناو هۆزی ژنسالاری موسو

پەرەگراف

هۆزی موسو لە چیاكانی هیمالایا، یەكێكە لە دیارترین و دەگمەنترین كۆمەڵگە ژنسالارەكانی جیهان، زیاتر لە دوو هەزار ساڵە لە بانەكانی تیبت دەژین و حوكمڕانیی ژن تێیدا بەرقەرارە.

هۆزی موسو پەیكەربەندییەكی كۆمەڵایەتیی هەیە كە تیایدا ئافرەتان كۆنتڕۆڵی سەرجەم بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و ئابووری دەكەن، واتە كاروبارەكانیان هێشتا بەپێی سیستەمی ژنسالاری بەڕێوە دەچێت، ئەوەی لە زانستی كۆمەڵناسی بە (ماتریاشی) دەناسرێت، واتە ئەو كۆمەڵگەیەی ئافرەت حوكمڕانیی دەكات.

لەم سیستەمەدا بە پێچەوانەی سیستەمی پیاوسالاری، چاوەڕوان دەكرێت ئافرەتان كچیان ببێت بۆ ئەوەی دایكان بەردەوام بن لە ڕەچەڵەكی هۆزەكە نەوە لە دوای نەوە، لە بەرانبەر ئەمەشدا پیاوان تا ئەوپەڕی پەراوێزخراون و هیچ بەرپرسیارێتییەكیان نییە، هیچ مافێكیشیان نییە لە موڵكایەتی و میرات و ڕەچەڵەكی هۆزەكەش لە ڕێگەی ئافرەتانەوە بەردەوام دەبێت نەوەك پیاوان.

لەم كۆمەڵگەیەدا هیچ مەراسیمێك بۆ هاوسەرگیری ئەنجام نادرێت، ژن و مێرد بە شاراوە پەیوەندی دەبەستن. كاتێك پیاوێك دەكەوێتە خۆشەویستیی ئافرەتێكەوە، شەو سەردانی دەكات و لەژێر ناوی (هاوسگیریی سیار) شەو لای دەمێنێتەوە و بەرەبەیان ماڵەكەی بەجێ دەهێڵێت. بەپێی نەریتەكانیش ئەو ئافرەتە بۆی هەیە پیاوەكە وەكو هاوسەری خۆی هەڵبژێرێت، یان بە پێچەوانەوە ڕەتی بكاتەوە و لە ماڵەكەی دەری بكات.


هەرچەندە ژن دەتوانێت زیاتر لە یەك هاوسەر بۆ خۆی هەڵبژێرێت، بەڵام زۆرینەی ژنان تەنیا یەك پیاو دەكەن بە هاوسەری خۆیان. لە كۆندا ژنانی موسو هاوكات چەند هاوسەرێكیان هەبووە، هەندێك لە ژنە بەتەمەنەكانی ئەو هۆزە لە ڕابردوودا 30 تا 40 تەنانەت 50 هاوسەریان لە یەك كاتدا هەبووە.

نەوەكانی هۆزی موسو بە تەنیشت كەنارەكانی دەریاچەی لوگۆوە لە نزیك سنووری هەردوو ویلایەتی یۆنان و زیچوانی چین دەژین.

بەپێی ڕێساكانی هۆزی موسو، هەموو خێزانێك لە ماڵێكی فراوان و گەورەدا دەژین و بە تەمەنترین ئافرەت سەرۆكی خێزانە. منداڵانی تازە لەدایكبووش نازناوی دایكیان وەردەگرن نەوەك باوكیان.

لەم كۆمەڵگەیە سەرباری ئەوەی هێز و دەسەڵات لە دەستی ئافرەتاندایە، بەڵام ئەمە ناكاتە ئەوەی ئافرەتان كار نەكەن، بەڵكو هێشتا ئەوان كاری ماڵەوە، چێشت لێنان، پاككردنەوە، كاری نێو كێڵگەش دەكەن.

یەكێكی دیكە لە سەرسوڕهێنەرییەكانی فەرهەنگی ئەم هۆزە، ئەوەیە كە وشە و چەمەكانی باوك، مام، زاوا و خەزووریان نییە.

ئاڤا ئارتا، یەكێكە لە پیاوەكانی ئەو هۆزە، بۆ ئاژانسی ئەنادۆڵی توركی دەڵێت، ئافرەتان هێزیان لەدەستدایە و ئەمەش ئازادیی زیاتری پێ بەخشیون. ئەوەشی بە كێشە نەزانیوە كە هۆزەكەیان ئەو سیستەمە پەیڕەو دەكات.

هەروەها موری سارلاشی كە لە بنەماڵەی موسوە، دەڵێت "لە ژیانماندا هیچ كێشەیەكی ئەوتۆمان نییە وەكو گەلانی دیكە، وەكو ناكۆكیی نێوان بووك و خەسوو، یان ناكۆكی لەسەر میرات، جگە لە جیابوونەوە و شتی دیكەش".

هەروەها ئاماژەی بەوە كە كۆمەڵگەكەیان كۆمەڵگەیەكی هێمن و بەرقەرارە و بە هۆی پەیڕەوكردنی سیستەمی دایكایەتی، تاڕادەیەكی زۆر تاوانەكانی لە چەشنی توندووتیژی و دزی و دەستدرێژیكردن كەمن.

سەرباری ئەوەی موسو گەلێكی جیاوازە لە ڕووی كولتوور و بۆماوەیی، بەڵام حكوومەتی چین لەنێو ئەو 56 كۆمەڵە ڕەچەڵەكییەی دانانێت كە بە ڕەسمی دانی پێدا ناون.

هۆزی موسو نزیكەی 25 هەزار كەس دەبن و بەشێكن لە گەلی (ناشی) كە ژمارەیان نزیك بە 400 هەزار كەس دەبێت، بەڵام گەلی ناشی بۆق بە پیرۆز دەزانن، لە كاتێكدا موسوییەكان باوەڕیان بە بیروباوەڕەكانی بودای تیبتی هەیە.

گەلی موسو لە ناوچەیەكی جوگرافیایی تەواو دابڕاو لە جیهانی دەرەكی دەژین، بە هۆی سەرنجڕاكێشیی ناوچەكەیانەوە گەشتیاران بە زۆری سەردانی دەكەن.

گەشتێك بۆ ناو حوكمڕانیی ژن لەناو هۆزی ژنسالاری موسو

2019-08-17 21:09:27

پەرەگراف

هۆزی موسو لە چیاكانی هیمالایا، یەكێكە لە دیارترین و دەگمەنترین كۆمەڵگە ژنسالارەكانی جیهان، زیاتر لە دوو هەزار ساڵە لە بانەكانی تیبت دەژین و حوكمڕانیی ژن تێیدا بەرقەرارە.

هۆزی موسو پەیكەربەندییەكی كۆمەڵایەتیی هەیە كە تیایدا ئافرەتان كۆنتڕۆڵی سەرجەم بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و ئابووری دەكەن، واتە كاروبارەكانیان هێشتا بەپێی سیستەمی ژنسالاری بەڕێوە دەچێت، ئەوەی لە زانستی كۆمەڵناسی بە (ماتریاشی) دەناسرێت، واتە ئەو كۆمەڵگەیەی ئافرەت حوكمڕانیی دەكات.

لەم سیستەمەدا بە پێچەوانەی سیستەمی پیاوسالاری، چاوەڕوان دەكرێت ئافرەتان كچیان ببێت بۆ ئەوەی دایكان بەردەوام بن لە ڕەچەڵەكی هۆزەكە نەوە لە دوای نەوە، لە بەرانبەر ئەمەشدا پیاوان تا ئەوپەڕی پەراوێزخراون و هیچ بەرپرسیارێتییەكیان نییە، هیچ مافێكیشیان نییە لە موڵكایەتی و میرات و ڕەچەڵەكی هۆزەكەش لە ڕێگەی ئافرەتانەوە بەردەوام دەبێت نەوەك پیاوان.

لەم كۆمەڵگەیەدا هیچ مەراسیمێك بۆ هاوسەرگیری ئەنجام نادرێت، ژن و مێرد بە شاراوە پەیوەندی دەبەستن. كاتێك پیاوێك دەكەوێتە خۆشەویستیی ئافرەتێكەوە، شەو سەردانی دەكات و لەژێر ناوی (هاوسگیریی سیار) شەو لای دەمێنێتەوە و بەرەبەیان ماڵەكەی بەجێ دەهێڵێت. بەپێی نەریتەكانیش ئەو ئافرەتە بۆی هەیە پیاوەكە وەكو هاوسەری خۆی هەڵبژێرێت، یان بە پێچەوانەوە ڕەتی بكاتەوە و لە ماڵەكەی دەری بكات.


هەرچەندە ژن دەتوانێت زیاتر لە یەك هاوسەر بۆ خۆی هەڵبژێرێت، بەڵام زۆرینەی ژنان تەنیا یەك پیاو دەكەن بە هاوسەری خۆیان. لە كۆندا ژنانی موسو هاوكات چەند هاوسەرێكیان هەبووە، هەندێك لە ژنە بەتەمەنەكانی ئەو هۆزە لە ڕابردوودا 30 تا 40 تەنانەت 50 هاوسەریان لە یەك كاتدا هەبووە.

نەوەكانی هۆزی موسو بە تەنیشت كەنارەكانی دەریاچەی لوگۆوە لە نزیك سنووری هەردوو ویلایەتی یۆنان و زیچوانی چین دەژین.

بەپێی ڕێساكانی هۆزی موسو، هەموو خێزانێك لە ماڵێكی فراوان و گەورەدا دەژین و بە تەمەنترین ئافرەت سەرۆكی خێزانە. منداڵانی تازە لەدایكبووش نازناوی دایكیان وەردەگرن نەوەك باوكیان.

لەم كۆمەڵگەیە سەرباری ئەوەی هێز و دەسەڵات لە دەستی ئافرەتاندایە، بەڵام ئەمە ناكاتە ئەوەی ئافرەتان كار نەكەن، بەڵكو هێشتا ئەوان كاری ماڵەوە، چێشت لێنان، پاككردنەوە، كاری نێو كێڵگەش دەكەن.

یەكێكی دیكە لە سەرسوڕهێنەرییەكانی فەرهەنگی ئەم هۆزە، ئەوەیە كە وشە و چەمەكانی باوك، مام، زاوا و خەزووریان نییە.

ئاڤا ئارتا، یەكێكە لە پیاوەكانی ئەو هۆزە، بۆ ئاژانسی ئەنادۆڵی توركی دەڵێت، ئافرەتان هێزیان لەدەستدایە و ئەمەش ئازادیی زیاتری پێ بەخشیون. ئەوەشی بە كێشە نەزانیوە كە هۆزەكەیان ئەو سیستەمە پەیڕەو دەكات.

هەروەها موری سارلاشی كە لە بنەماڵەی موسوە، دەڵێت "لە ژیانماندا هیچ كێشەیەكی ئەوتۆمان نییە وەكو گەلانی دیكە، وەكو ناكۆكیی نێوان بووك و خەسوو، یان ناكۆكی لەسەر میرات، جگە لە جیابوونەوە و شتی دیكەش".

هەروەها ئاماژەی بەوە كە كۆمەڵگەكەیان كۆمەڵگەیەكی هێمن و بەرقەرارە و بە هۆی پەیڕەوكردنی سیستەمی دایكایەتی، تاڕادەیەكی زۆر تاوانەكانی لە چەشنی توندووتیژی و دزی و دەستدرێژیكردن كەمن.

سەرباری ئەوەی موسو گەلێكی جیاوازە لە ڕووی كولتوور و بۆماوەیی، بەڵام حكوومەتی چین لەنێو ئەو 56 كۆمەڵە ڕەچەڵەكییەی دانانێت كە بە ڕەسمی دانی پێدا ناون.

هۆزی موسو نزیكەی 25 هەزار كەس دەبن و بەشێكن لە گەلی (ناشی) كە ژمارەیان نزیك بە 400 هەزار كەس دەبێت، بەڵام گەلی ناشی بۆق بە پیرۆز دەزانن، لە كاتێكدا موسوییەكان باوەڕیان بە بیروباوەڕەكانی بودای تیبتی هەیە.

گەلی موسو لە ناوچەیەكی جوگرافیایی تەواو دابڕاو لە جیهانی دەرەكی دەژین، بە هۆی سەرنجڕاكێشیی ناوچەكەیانەوە گەشتیاران بە زۆری سەردانی دەكەن.